UNG HO KITO HOC THAN KH

Roger Haight,S.J. [1]

Trong khoang tren di 20 nam tr lai  ay, a co nhieu thien tieu luan xuat hien, ban  ve Kito hoc Than Kh. [2] Muc ch cua bai khao  luan nay la lc tom nhng bc tien a i  c va ong thi, bien ho cho viec dung ngon  ng co tnh cach Than Kh trong Kito hoc. Noi ti "Kito  hoc Than Kh" la toi muon ch ve mot khoa Kito hoc  co kha nang "giai thch" ve cach thc Thien  Chua hien dien va hoat ong trong c Giesu, va  nh o ma giai thch ve thien tnh cua c  Giesu: giai thch bang cach dung ky hieu Than  Kh ma Kinh Thanh dung e ch ve Thien Chua, thay  v dung ky hieu Logos (Li). o la chu  trng cua nhng tac gia quan niem cho rang mot  khoa Kito hoc Than Kh toan dien nh vay se bieu at  mot cach thch ang hn cho thi ai chung ta, nhng  g a c noi len qua cach thc thng dung trong Kito hoc Ngoi Li (Logos Christology). [3]

Co the bat au cuoc ban luan chu e tren ay bang  cach neu bat cho thay ro ve boi canh hien nay cua  cong tac bien soan mon Kito hoc cho ngi thi nay:  boi canh ay la mot moi trng thuan li trong  o, khoa Kito hoc Than Kh co c hoi gay c anh hng  thu hut ln. Thi ai chung ta ang song la mot gian  oan ang y thc sau rong ve tam hng cua chieu  kch lch s; v vay, neu khong biet ng ap thch ang  cho yeu cau cua y thc ay, e coi o nh la mot  tien e at ra cho cong tac cua mnh, th khoa Kito hoc  se khong tao c uy tn hau lam cho cac the he ngay  nay tin tng. He qua cua y thc lch s nayla  ngay nay, hau nh luon luon Kito hoc khi au vi  viec nhan nh ve c Giesu, roi tien hanh cong tac  vi no lc khong ngng neu bat va ca nhan manh  na, en nhan tnh cua c Giesu. o han la loi  phan ng oi ngc lai vi cung cach minh hoa qua tru  tng ve ban sac, than phan va cng v cua c  Giesu. Chac han khi iem cua cach thc trnh bay  nh the at c s tren cac c lieu cua cac Phuc  Am Nhat Lam; theo o, c Giesu c mieu ta  nh la mot con ngi co lien he than thuoc vi Thien  Chua, con ngi goi Thien Chua bang Cha, va moi lien  he ay bieu hien qua cung cach Ngi cau nguyen va  qua thai o tuan phuc oi vi s mang can phai chu tat  cho vng quoc cua Thien Chua. Boi canh trnh thuat  trong Phuc Am cho thay la c Giesu gi mot moi  quan he lien ban v vi Thien Chua. Trong khi o, trong  khuon mau Kito hoc Ngoi Li -- la hnh thai  Kito hoc a a ti cac nh thc c ngh quyet trong  cong ong chung Canxeon, cung nh a da theo o  ma tiep tuc khai trien suy t cua mnh -- nen Kito  hoc a tng gap kho khan trong co gang bao toan  cho tron ven nhan tnh ni c Giesu cho khoi b coi nhe,  b quen lang i, neu khong noi la cho khoi b hoan  toan nuot trng i, bi canh tng mot ngoi  v than linh hien hien, ng ng bc i ngay gia  coi at nay. Ngay nay, van e c at ra theo  mot cach thc ngc han lai: ai cung biet c Giesu  la mot con ngi; nhng con co ieu cha ro  va can c "giai thch" cho can than can ke,  o la ngoai s kien n thuan lam ngi, Ngai  con mang ca ban tnh than linh na. Phai  khang nh nhng g va phai minh giai nh the  nao ve thien tnh ay: o chnh la mot van e ln  ang c at ra cho khoa Kito hoc hien ai; va cach thc  quan niem, bieu at hoac trnh bay ve thien tnh cua  c Giesu hien con la mot van e ang bo ngo. [4]  

Ch trong nhng moi trng a tng hap  thu anh hng cua y thc ve tam hng cua  chieu kch lch s, th mi nhan ra c rang van e neu  tren ay la thc s mi me va con ang bo  ngo. Ngay t buoi au cua lch s t tng  Kito giao, Tan c a trnh bay cho thay nhieu phng  thc thc s a dang trong cach tm hieu ve c Giesu. [5] Nh vay,  tren nguyen tac, Kinh Thanh at vao trong tam tay cua  chung ta mot so y ngha khac nhau ve thien tnh cua c  Giesu. ang tiec la hien nay, nhieu cach kieu trnh bay  Kito hoc tuy co tinh than trach nhiem cao va nghiem tuc  ve mat lch s, nhng ve phng dien hu the (ontological),  th lai chang may may a ong g ti van e chu  yeu ay ca; roi c the ma tiep tuc man nguyen  vi nhng loi an du mong manh bac nhc, khac han vi  ngon ng tng trng va hung manh sung sc va  ham suc y ngha hu the. Hn na, cuoc oi thoai  hien nay gia cac ton giao lai con neu len mot cau  hoi ac biet cap thiet va soi bong ve cng v  cua c Giesu trong tng quan vi cac nhan vat cu tinh  khac. Cau hoi ay, cau hoi muon biet c Giesu la  nh the nao trong tng quan so sanh ve mat nguyen tac,  vi cac trung gian cu tinh trong cac ton giao khac, hien  ang bo ngo; va tnh trang bo ngo nay  la ly do cat ngha tai sao hien ang co hang ha bai  viet ban ve chu e ay, ong thi no cung  cho thay ve nhng y kien, nhng quan iem rat khac  biet nhau en o khong at ti c mot moi nhat tr ve  mot so iem c ban nhat hau lam nen tang chung  cho cuoc thao luan.

Noi mot cach tong quat hn, ch can ac biet lu y ti nhng  d kien i oi vi y thc lch s, nh: kha nang  cam nhan ve nhng oi thay ma t tng than  hoc phai khong ngng song qua ngo hau ng ap  thch ang cho nhng hoan canh va nhng  van e mi trong tien trnh cua lch s; kha nang  biet phan biet gia long tin can ban m nhuan  tinh than dan than va s viec co the bieu at long  tin ay ra bang nhng cach thc khac nhau trong nhng  boi canh lch s khac nhau; xac tn cho rang a  phat trien cua than hoc va giao ly trai dai  theo tien trnh lch s khong the ngng khng lai   mot thi iem lch s nao o c. Tom lai, cuoc  ban luan ve Kito hoc Than Kh can phai c dien  ra trong mot bau kh thc s ci m.

Chu e ma bai viet nay ang ban en, la  chnh e tai thng c goi la van e Kito hoc,  nhng lai c nhn di nhan quan cua mon Kito hoc  hieu theo mot ngha tong quat va rong hn. Neu xet theo ngha hep va theo hnh thai mo thc, th van e  Kito hoc ay se dung nhng pham tru da theo  ng hng giao huan cua hai cong ong Nixea va  Canxeon ma nghien cu va trnh bay ve ban  sac cung cng v cua c Giesu. Con van e at  ra tren ay th lien he en cng v cua c Giesu xet  ve mat hu the, theo pham tru cua thc the, tc  la e tm xem Ngai co tng quan nh the nao oi  vi Thien Chua va oi vi loai ngi. Gia  thuyet lam nen tang cho lap trng ung ho  Kito hoc Than Kh la nh the nay: trong boi canh  co y thc sau am ve chieu kch lch s nh hien nay,  hnh thai Kito hoc Than Kh xem ra thch ang va ay u  hn la hnh thai Kito hoc Ngoi Li a tng  chi phoi t tng Kito giao ke t giai oan cuoi cua  thi Tan c. Tuy the, luan chng a ra se khong  nhat thiet phai la mot cuoc luan chien chong lai  Kito hoc Ngoi Li, ma ch nham muc ch e xuat va  khai trien mot cach thc giai thch co tnh cach tch cc  va xay dng; va neu co i ngc lai vi lap trng  cua Kito hoc Ngoi Li, th cung ch la thang  hoac va v can e lam cho sang to mot vai  chi tiet nao o ma thoi. Vay, ay hoan  toan khong co chuyen xac quyet ve tnh cach ung hay  sai cua hnh thai Kito hoc Ngoi Li trong thi  xa hay thi nay, ma ch muon neu ro ac net cua  mot nen Kito hoc xem ra thch ang va ay u hn cho  tnh canh song ngay nay cua chung ta.

D nhien la trong gii mc cua mot bai viet han  hep nh the nay, th ch noi len c mot cach co the  goi la s lc, lap trng ung ho tren ay. Viec  trnh bay va khai trien mot quan iem ve Kito hoc  la mot cong tac het sc phc tap; the nen, khong the  nao khai trien mot quan iem cho ay u c, neu  khong a ra nhng luan chng xac ang cho tng giai  oan trong tien trnh bien luan. Muc tieu cua bai  viet nay la thu thap va trnh bay mot cach  co mach lac va chat che, cac nhan to khong phai  la t, hien ang lam cho thay ro tnh chat thch  ang cua mot nen Kito hoc Than Kh. Cac nhan to kia  se c ban ti theo th t sau ay: trc tien,  la phac thao ve nhng g Kito hoc oi phai  hoi u; th en, la xac nh nhng net ai cng  cho khuon kho than hoc cua cuoc ban luan nay;  roi sau o, la th tong ket nhng phng the hu  dung cho Kito hoc Than Kh, tc la nhng bieu tng,  nhng pham tru va nhng nguyen tac ma  khoa nay dung ti e khai trien noi dung cua mnh;  va cuoi cung, la ban ve nhng lanh  vc can phai c giai thch hoac giai thch lai  cho an khp vi a suy t cua Kito hoc Than Kh.

 Kito Hoc va Nhng Nhan To Can c Hoi u.

Ngay nay, than hoc a tr thanh a dang, va  o la ieu ma ai cung coi nh la a c  cong bo ro rang. V the, ngay t au, can phai  noi ro ve nhng gia nh lien quan en phng phap  ma bai khao luan nay dung ti. Vay, sau  ay xin lc ke mot so -- ch khong phai la toan  bo, [6] -- cac tien e trong than hoc co  anh hng ln oi vi Kito hoc.

Co the noi rang tien e au tien trong phng phap Kito  hoc la chnh van the mang tnh cach bien ho cua khoa  nay. Ngha la Kito hoc phai giai thch ve than  the cua c Giesu lam sao e co the bien minh cho  kinh nghiem ma ngi kito co ve Ngai. oi vi  ngi kito, c Giesu la ang Kito hay la ang  Thien Sai. Noi cho rong hn: ho nhan c n cu o cua  Thien Chua, trong Ngai va qua Ngai. Can phai  giai thch ve moi lien he nay; va Kito hoc he  thong chnh la cach giai thch ve moi lien he ay.  Cach thc giai thch kia khong phai la mot bang  chng hay la mot cach minh chng cho mot lap trng,  cho bang la mot co gang trnh bay theo hnh thc chu  e hoac dien giai cho co ly, ve ban sac cung  vai tro cua c Giesu lam sao cho tng ng vi  moi lien he ma ngi kito co oi vi Ngai, hoac  la lam sao e giup giai thch cho sang to hn  ve moi lien he ay. Mot phan nao o, s mang chu  yeu nhat cua Kito hoc co the c mieu ta qua ieu  kien nay la: khong bao gi Kito hoc c quyen  coi nh la d nhien li xac nh la lung noi rang  qua trung gian cua ca nhan ac biet ay, con ngi nhan  c n cu o cua Thien Chua.

Mot ieu kien th hai, thiet yeu oi voi cong tac xay dng  Kito hoc, la: can phai trung thanh vi cach thc  Kinh Thanh noi ve c Giesu. Kito hoc phai chu y en  nhng g Tan c trnh thuat ve c Giesu, va phai  c hnh thanh theo khuon mau cua cac trnh thuat  ay cung nh cua kinh nghiem lam nen mong cho chung.  o la khong g hn ngoai tien e c ban cua  chnh than hoc lay Kinh Thanh lam chuan tac cho Giao Hoi,  va t o, lam chuan tac cho cach thc Giao Hoi  t hieu biet ve chnh mnh, tc la than hoc. ieu kien  nay a ong gi mot vai tro ro ret trong  nhng bc phat trien gan ay cua khoa Kito hoc Than  Kh, bi v Tan c a cho thay nhng dau ch tch  cc co vu cho hnh thai Kito hoc nay, cung nh  bi v mot so quan iem c coi nh la he qua  rut ra t Kito hoc Ngoi Li, a to ra la  khong the nao an khp c vi cac c lieu cua  Tan c.

Th ba, Kito hoc co bon phan phai trung thanh vi  hai ai cong ong lng danh ve mat Kito hoc, tc la  cac cong ong Nixea va Canxeon. Trong thi cac Giao  phu, hai cong ong nay a mot cach nao o, hoach  nh khuon kho cho viec at van e Kito hoc, cung nh  cho ca a phat trien cua chnh Kito hoc theo ngha  hep na. Hai cong ong nay c hau het cac Giao  Hoi ln trong the gii Kito giao cong nhan, va nh the  co the cung ng cho cac Giao Hoi kito mot th ngon ng  tn ly chung: c Giesu la Thien Chua that va cung  la con ngi that; c Giesu la ong ban tnh  vi Thien Chua (Nixea), va cung luc cung ong  ban tnh vi chung ta (Canxeon).

Th t, Kito hoc can phai c trnh bay lam sao  cho de hieu va cho co mach lac hn; va ch khi  nao biet tr thanh mot mon nghien cu co tnh  chat phe bnh, th luc o Kito hoc mi co u kha  nang e chu tat s mang bien giao cua mnh. Mot quan  iem Kito hoc se ng nhien co c tnh chat de  hieu, neu biet at mnh vao trong mot moi tng quan m  tinh than phe bnh vi hien tnh cua the gii, ke ca  the gii cua van hoa va kien thc tr tue na.  S viec ngon ng cua c tin va kinh nghiem gia  cuoc song moi ngay gap g va tiep xuc vi  nhau, se a ca hai pha ng vao trong mot t the  mi: t the at van e cho lan nhau; c tin at van  e ve cac gia tr va t tng van hoa c coi nh  la hien nhien; con nhng g thu nhan c qua kinh  nghiem ve the gii hien tai th lai at van e ve cac  cong thc c tin a tng c chap nhan, va  yeu cau giai thch chung lai. [7] Con, noi la can phai co mach lac tc la  trc het, noi ti s viec ngi kito can phai bc  thiet e tam tm hieu ve chnh mnh sao cho thong nhat; chang  ai co the cung mot luc song trong hai the gii  mang nhng y ngha hu the oi nghch vi nhau, hoac  khong bao gi co lien lac g vi nhau ca. Tnh chat  mach lac con ham suc mot chieu kch khac na:  la mot gia nhieu nguon coi giao ly, Kito hoc co  bon phan phai biet tien hanh sao cho an khp vi  nhng le loi giai thch than hoc cua cac bo mon  giao ly khac. Tat ca cac kha canh va neu tren  ay cua tnh chat phe bnh trong mot khoa Kito hoc xet  theo t cach la mot bo mon, eu se c a vao  hoi nhap mot cach tch cc va thoa ang trong  Kito hoc Than Kh.

Th nam, e c goi la hien ai, th mot nen Kito  hoc phai co kha nang ng ap thch ang nhng  van e hien ai. That ra, trong thc te, o ch la ieu  tat yeu i lien vi chieu kch va noi tren ay cua  phng phap Kito hoc. S d ay, no c at ng  rieng nh vay, la e nh o, co c hoi thay cho ro  hn van e ve moi lien he gia c Giesu vi cac nhan  vat cu tinh va cac ton giao khac. Thng khi, van  e nay ch c ban ti nh la he luan cua  mot nen Kito hoc a hoan toan cau t roi, hoac  nh la mot van e ac biet can ban ti mot khi a  giai ap xong van e Kito hoc hieu theo ngha hep. Lam  nh vay la ne tranh nhng yeu cau cua Kito hoc,  nhng tnh chat va kha nang can phai co cua  mot khoa Kito hoc: tnh chat ho giao va phe bnh, kha  nang ng ap cho kinh nghiem cua i song kito, cung  nh oi thoai thch ang vi boi canh hay la hien  trang lch s. Tnh chat a dang ton giao la mot thanh  to nam ni khi iem cua mot nen Kito hoc  xuat phat t cuoc song va kinh nghiem kito trong the  gii hien nay. Nhng vu tru quan cua ngi kito  ngay nay bao gom mot cach thc anh gia tng oi mi  oi vi tam pho quat cua an sung Thien Chua, an  sung co the c ban qua nhng trung gian lch s  ngoai c Giesu Kito; va nh the, loi nhn ay cung  anh gia mot cach tch cc cac ton giao khac, coi o nh  the la nhng phng the kha d mang lai n cu  roi cho hang hang lp lp ong ao cac dan  nc. ieu o lam nen mot boi canh tien nghiem cho  ng hng suy t cua Kito hoc.

Cuoi cung, con co mot tieu chuan th sau, o la:  Kito hoc can phai co kha nang kch cam va  tang cng i song kito. Tren nguyen tac, mot nen  Kito hoc khong u sc lam cho cuoc song cu the cua  ngi kito sinh ong len, th cung khong the c  coi la thch hp oi vi i song kito. Nh se  thay trnh bay qua bai viet nay: viec neu bat  nhan tnh cua c Giesu la mot yeu cau cua chnh  tieu chuan ang ban ti ay, tc la tieu chuan ve  tnh chat thch ang cua Kito hoc oi vi nen linh ao  (spirituality) kito, mot nen linh ao thng c  hieu nh la ng hng dan loi cho cuoc song  ngay gia tran the. Roi cung se nhan ro  ra rang Kito hoc Than Kh co u kha nang e am  bao cho nhan tnh cua c Giesu khoi b suy suyen  i trc lap trng khang nh ro rang ve thien  tnh cua Ngai. Linh ao la lanh vc se  neu bat cho thay ro nhieu nhat, li ch cua Kito  hoc Than Kh.

Neu c phoi hp va xet chung nh mot toan bo, th  cac tieu chuan ve phng phap neu tren ay, se ong  vai tro cua co gang bc au trong no lc giai  thch cho logch, ly do v sao Kito hoc can phai chuyen  dch e tien bc theo hng Kito hoc Than Kh. Moi mot  iem trong cac yeu cau ve phng phap nh the kia, eu se  theo mot cung cach rieng, cho thay ly do tai sao lai can phai  da theo cach thc Thien Chua hien dien va hoat ong  trong c Giesu -- tc la hien dien va hoat ong  nh la Than Kh -- ma quan niem ve ban sac cua  con ngi Ngai. Tuy nhien, cac nguyen tac ve phng  phap ay cung cha noi len het c nen tang ly luan  cua bai viet nay; con can phai chu y  en cach thc quan niem ve c cau cua Kito hoc noi chung,  ang c dung ti trong cong tac khao luan,  th mi u.

C Cau Cua Kito Hoc.

Trong phan nay, toi xin van tat trnh bay quan niem  ve c cau cua Kito hoc, tc la ve nhng g lam  boi canh chung cho van e Kito hoc. Noi ti c cau cua  Kito hoc la toi muon noi ti nhng hieu biet san  co ve cach thc con ngi gap g vi Thien Chua  gia the gii nay, va ve cach thc c  Giesu hoat ong trong tien trnh gap g ay. Thng  c than hoc can ban cung ng, boi canh chung ay  tac ong theo mot cach thc tien nghiem, tren bat c mot  nen Kito hoc nao, va v vay ong gia mot vai  tro quan trong tat yeu trong viec lng nh nhng  g c e cap en trong Kito hoc. The nen, phan tiep theo  se xac nh ro ve gia thuyet hau canh (background  theory) lam boi canh cho hnh thai Kito hoc Than  Kh ma bai viet nay ang th e xng ra. Gia  thuyet ay cung phan anh nhng yeu cau can c  ng ap thoa ang cua y thc nhay ben ve hien trang  lch s nh a ban ti tren kia.

Gia thuyet ay c e ra nh la mot tien e khi  au nham nhan nh rang moi cach thc hieu biet cua  con ngi eu phai chu ieu kien rang buoc cua  the gii ben ngoai va cua nhng d kien  cam tnh. Luan iem ve nhan hoc va khoa hoc luan  nay muon noi rang bat c loai kien thc nao cua  con ngi cung eu phai nh trung gian cua  lch s th mi co c, ke ca s hieu biet ve Thien  Chua. ieu o khong co ngha la t do cua con ngi  thieu han i nhng thien hng va a nang ong  don thuc khuynh ve vi nhng g la sieu viet; cung  nh khong co ngha la khong the co nhng kinh nghiem  sieu viet map m, khong mang mot hnh thai xac nh va  cu the nao, ve hu the tuyet oi, hay la ve  "s thanh thieng." Nhng, cot tuy cua luan  iem tren ay nam gon trong ieu nay: neu can  co mot noi dung hoac la quan niem ve thc tai sieu viet,  th nhat thiet phai nh en trung gian cua lch  s mi co c. Cho du co thu nhan c qua cach  thc nao i na, th noi dung cua moi hieu biet  ve Thien Chua cung phai mang hnh thai cua mot  hay nhng phng tien (media) nao o cua lch  s. Trong tien trnh hnh thanh cua chung, nhng  y niem ve thc tai sieu viet nhat thiet phai mang mot  hnh thai nao o cua nhng cach thc hieu biet  trong the gii nay. [8] Cac ton giao co  tnh lch s eu a c cau thanh va xay  dng tren nen tang cac phng tien lch s cong cong  nh the, tc la cac phng tien a c rut ra t  kinh nghiem ve Thien Chua.

Phng the trung gian nh o ma co kinh nghiem ton  giao, cung co the c goi la bieu tng; bi  the, moi nhan thc va hieu biet ve ton giao eu mang  tnh chat bieu trng. [9] Bieu tng la mot thc tai lam cho mot thc  tai khac c bieu lo hoac nhan biet; bieu tng lam  trung gian a ti viec cam nhan va nhan thc ve mot  ieu g khac hn la chnh bieu tng. Cach thc nhan nh  nh the ve tnh chat bieu trng ac thu cua cac hieu  biet ton giao, co the c minh giai da theo can ban  cua khoa hien tng luan ve kinh nghiem ton giao. Thien  Chua khong hien dien trong y thc cua con ngi nh  la mot oi tng thuoc the gii cam tnh nay;  Thien Chua tuyet oi khac han vi bat c oi tng hu  han nao. Tuy nhien, tnh chat sieu viet tuyet oi cua  Thien Chua cung ong thi ham ngu s viec Thien  Chua hien dien ngay trong chnh noi gii moi tao vat ma  Ngai lam cho hien hu qua hoat ong sang tao.  Nh vay, moi khi co mot ca nhan nao cam nghiem  ve Thien Chua trong mot hoan canh, qua mot phng the  hay bieu tng hu han nao o, th Thien Chua se  c cam nghiem nh la mot ang tuyet oi sieu viet,  vt len tren moi gii han cua bieu tng, va hoan  toan khac han vi bieu tng. Cho du co phai  nhan rang en mot mc o nao o, Thien Chua c cam  nghiem trong va qua mot bieu tng nhat nh, th Thien  Chua cung van hien dien ni bieu tng, va qua  bieu tng ay, hien dien trong y thc cua con ngi.

Thanh th, ve phng dien hu the, bieu tng  ton giao co hai chieu kch song oi, va tien hanh  vai tro cua mnh theo phng cach bien chng; bieu tng  gom ham hai chieu kch trai ngc nhau, nhng lai tuy  thuoc, can thiet va bo tuc cho nhau. Bi le Thien  Chua va hien dien trong bieu tng hu han va  vt qua len tren no, cho nen bieu tng va lam  cho Thien Chua hien dien, ma cung va ch ve mot  Thien Chua rat cach xa va rat khac biet vi chnh bieu  tng. Tnh cach bien chng ay cua bieu tng co the  c dien at mot cach sac ben hn, nh the nay:  bieu tng va "la, va khong phai  la ieu ma bieu tng ch ve va lam cho  hien dien; va ieu c tng trng va "la,  ma va khong phai la bieu tng. Tnh  chat hien tng luan ay trong chc nang lam trung gian  cua cac bieu tng cung minh giai cho tnh cach  bien chng nay cua cac bieu tng; y ngha cua  t "bien chng c rut ra t chnh qua  trnh va kinh nghiem ve vai tro lam trung gian ma  cac bieu tng ong gi trong lanh vc ton giao.  Tnh chat nay, nh se thay, ong gi mot vai tro  het sc chu chot oi vi van e Kito hoc hieu theo  ngha hep. Giao ly cua cong ong Canxeon phan anh  ro ve c cau bien chng nay.

The nen, da theo boi canh nay, co the noi rang  c Giesu chnh la trung gian (medium) lch s,  ng iem khai nguyen Kito giao, va cung chnh  la bieu tng trung tam chu chot cua Kito giao. ay, hnh anh cua trung tam c hieu  theo ngha en; c Giesu la trung tam au nao cua  c tin kito, v trong t the la mot con ngi, Ngai  la bieu tng lch s quy hng c tin kito vao  trong Thien Chua. Thien Chua gap g vi c tin kito  trong c Giesu; c Giesu la mac khai ve Thien Chua.  c tin kito gap g vi Thien Chua qua c Giesu; c  Giesu la trung gian, la ng an loi ngi  kito en vi Thien Chua. Cho du ve phng dien lch s,  chung co bat nguon t Ngai hay khong, th moi bieu  tng khac trong Kito giao cung eu quy chieu ve vi  con ngi cua c Giesu, het nh chu vi oi vi tam  iem vay. Mac dau ay, quan iem va noi ch c  neu len theo hnh thc phan tch va e xuat, nhng thc  s no cung mieu ta cho thay nhng g a xay  ra trong tien trnh hnh thanh cua Giao Hoi thi  s khai, cung nh cua cac van ban Tan c: c  Giesu chnh la tam iem. [10]

Nen mong khai nguyen Kito hoc at c s chu yeu   ni kinh nghiem ton giao ve c Giesu va ni cach  thc giai thch ve Ngai. Tan c cha ng rat nhieu  tc hieu khac nhau ch ve c Giesu, rat nhieu cach thc  giai thch ve con ngi cua Ngai, cung nh  rat nhieu quan niem khac nhau ve cac hoat ong cua Ngai. [11] Tuy nhien, cung co the tong quat hoa e ng dung cho  moi trng hp, kinh nghiem c ban lam nen tang  cho het thay moi trng hp, o la: tat ca  nhng ai a tr thanh ngi kito th cung  eu cam nghiem ve c Giesu nh la ang lam trung  gian cho n cu o Thien Chua ban. "Trong toan bo Tan  c, au au cung ch tm thay c mot kinh ngiem ong  nhat ve mat c ban lam nen tang cho nhieu cach  giai thch khac mhau: tat ca moi van ban cua  Tan c eu mang chng tch cua kinh nghiem ve n cu  o Thien Chua ban xuong trong c Giesu." [12] Loi dung an du e noi ve nen tang la  loi noi thch ang oi vi trng hp chung ta ang ban  ay; kinh nghiem ve c Giesu nh la V mang n cu  o en, th co trc cac cach giai thch, va  la nen tang cua chnh cac giai thch  khac nhau ay ve ban sac con ngi cua Ngai,  cung nh ve phng cach can dung ti e at cho c  n cu o. Tnh cach "co trc" nay khong nhat  thiet phai c hieu theo thi gian, lam nh kinh  nghiem ay a khong mang c mot hnh thai hoac mot cach  thc bieu at nao ro rang trc khi c hnh  thanh qua trung gian va loi dien at cua bieu  tng; ung hn, ay, can phai hieu tnh cach u  tien "co trc" ay theo ngha la co kha nang  tong quat hoa kinh nghiem kia ra cho moi trng hp: mot  cuoc gap g cu o vi Thien Chua qua trung gian cua  c Giesu la mot bien co ac trng, khac han vi vo  so nhng cach thc khac nhau trong no lc minh giai  nhng thac mac "lam the nao", va "tai  sao" thng c at ra cho s kien gap g ay.

V the, lien quan en Kito hoc, co the a ra hai tien e  ve ban chat va c cau nh sau: Th nhat, Kito hoc  la cach thc gia thch ve c Giesu, can c theo  kinh nghiem cu o nh trung gian cua c Giesu, tc  la trong Ngai va qua Ngai. oi tng cua  Kito hoc la c Giesu; va van e kito hoc theo ngha  hep la van e tm hieu ve than the va cng v cua  c Giesu trong quan he vi Thien Chua va loai ngi.  Con s kien lam tien e cho toan bo no lc  suy t kito hoc la s kien nay: trong mot cach thc  nao o, chnh c Giesu ay a c con ngi cam  nhan qua kinh nghiem nh la ang trung gian bieu trng n  cu o cua Thien Chua. Nguyen tac th hai at c s  tren tien e th nhat, va minh nh rang: nhng g  Kito hoc co s mang phai giai thch ve c Giesu,  eu c ham cha san trong kinh nghiem ve Ngai nh  la ang mang lai n cu o cua Thien Chua. Noi cach  khac, ngay nay, Kito hoc khong con co tm cach e  cat ngha cac hnh thai Kito hoc khac. Chnh viec nghien cu  va phan tch Tan c vi nhieu hnh thai Kito hoc a dang hien ro trong o, cung u neu bat  cho thay s kien nay la khong mot dang thc Kito  hoc nao co the ong vai quy pham chung cho khoa Kito hoc  c ca. Trai lai, ieu ma moi hnh thai Kito hoc  co bon phan phai coi la quy pham, la nen tang,  va phai mac nhien ra sc giai thch, la ieu  nay: neu a c thc s cam nhan qua kinh  nghiem nh la hien than hoac bieu tng cua n cu  o Thien Chua ban, th th hoi c Giesu Nadaret  ay la ai? Kito hoc phai lay chnh kinh nghiem ve n  cu o lam quy pham, ch khong phai la da theo  mot hnh thai Kito hoc nao o a c rap noi san  trc. Va o phai la kinh nghiem cua ca  nhng ngi kito song trong thi Tan c lan  nhng ngi kito hien ang song trong thi ai  ngay nay. [13]

Do o, het moi hnh thc trnh bay Kito hoc eu phai  can c vao cach nhn nao o ve n cu o, va  phai coi o la ieu thc s tien quyet. Xin nhac  lai rang cach nhn tien quyet ay khong nhat thiet phai  la mot hoc thuyet ve n cu o a c khai trien  mach lac, vi nhng tien e ro rang, e t  o rut ra nhieu the loai Kito hoc khac nhau. Trai lai, can  phai noi ngay rang bat c mot loi quan niem nao ve  con ngi c Giesu th cung eu tiem cha mot cach  nhn t nhat la mac nhien, ve y ngha cua n cu o.  ieu o cho thay ly do tai sao ngi ta thng lay  Cu o hoc lam c ban cho Kito hoc, va eu nhan  rang iem chu yeu trong Kito hoc la n cu o ma  Kito hoc co bon phan phai neu cao va lam trung  gian nham mang lai. [14]

Bi v cach quan niem ve n cu o ong mot vai tro  quan trong nh the trong bat c the loai Kito hoc nao,  the nen ay, neu khong khai trien rong ra c, th  t nhat cung can neu ro quan iem ve n cu o lam  hau canh cho lap trng cua bai khao luan  nay. c Giesu la ang Cu o, v theo cach thc  bieu trng, Ngai la ang lam trung gian, lam  cho Thien Chua bieu hien ra trong the gian mot cach "nhn  thay c" va "s mo c. [15] Theo chc nang trung gian bieu trng ay, c Giesu  la mot ang mac khai Thien Chua cho con ngi;  n cu o la cot tai ni s viec mac khai  ve Thien Chua. c Giesu cung la mot ang mac khai  nhng g lam nen con ngi; n cu o la cot  tai ni s viec c Giesu a ng ra lam mot  mau mc cho tnh chat humanum (nhan tnh). [16] Tuy  nhien, khong nen quan niem tat ca nhng g trnh bay  tren ay bang nhng pham tru ngoai gii hoac ben  ngoai, lam nh c Giesu ch n thuan noi ve Thien  Chua ma khong lam cho Thien Chua hien dien ra trc  mat con ngi, hoac lam nh c Giesu ch n thuan  la mot mau gng tron hao cho cuoc song con ngi  ch khong phai la tac nhan co quyen nang ban truyen  sinh lc cai hoa cho mon o cua mnh. Trong hai loi  bieu at va noi theo hnh thc lay ngon t bien  chng va hu the ma mieu ta bieu tng ton  giao, quan niem ve cach thc c Giesu mang lai n cu o,  hi giong nh y niem ve "Nhap The." Tuy nhien, con  can phai noi ro ve y ngha cua s viec Nhap  The. [17]

Tom lai, nhng g phac thao mot cach khai quat tren  ay lien quan en loi quan niem ve tnh chat suy ly trong  Kito hoc, co the c dung e lam boi canh cho  viec khai trien mot nen Kito hoc Than Kh. Trong t the lam  gia thuyet hau canh cho nen Kito hoc Than Kh, quan  iem kia se giup giai ap cho vo so nhng cau  hoi ngay ca trc khi chung xuat hien. Va sau ay,  xin bc sang phan nhan nh trc tiep ve chu e ma  bai viet nay muon ban ti.

Nhng G Than Hoc Co The ong Gop Cho Kito Hoc Than Kh.

Ti giai oan nay, cuoc ban thao a co the  e cap mot cach trc tiep hn en nhng cau to can  thiet cho viec xay dng mot nen Kito hoc Than Kh. Cu the  hn, phan tiep ay cua bai viet se ban en  bieu tng dung trong than hoc, tc la ban en  Than Kh cua Thien Chua, hay la ban en Thien  Chua nh la Than Kh: o la bieu tng se c  dung en e giai ap cho van e Kito hoc hieu theo  ngha hep. Trc het, xin mieu ta Than Kh theo Kinh Thanh  Hipri.

Bieu Tng "Than Kh" Trong Thanh Kinh.

Trong Thanh Kinh, "Than Kh cua Thien Chua" la  bieu tng dung e ch ve Thien Chua. Thien Chua c  hieu nh la Than Kh, hoac Than Kh cua Thien Chua,  co ngha n thuan la chnh Thien Chua, khong phai  la g khac ngoai Thien Chua, song la ong nhat  vi Thien Chua ca ve mat thc chat lan ve mat so  lng. [18] "Thien  Chua c hieu nh la Than Kh", la chnh Thien Chua.  Nhng Thien Chua c hieu nh la Than Kh, am ch ve  Thien Chua theo mot quan iem ac biet: tc la co y  ch ve Thien Chua ang hoat ong, nh la ang chu  ong, va nh la quyen lc, sc nang, hoac sc manh  ang hoan thanh mot s viec g. Nh vay, A Thien Chua  c hieu nh la Than Kh' am ch ve Thien Chua   vao v the ta nh la nam ra ngoai ban the  noi tai cua chnh Thien Chua. Thien Chua nh la Than  Kh la Thien Chua hien dien va hanh ong tai  ngoai gii cua ban the Thien Chua, tc la   trong the gii cua cong trnh Thien Chua a tao dng.  Thien Chua nh la Than Kh th giong nh gio; khong ai  thay gio, nhng ai cung co the cam nhan ra c s  hien dien cua gio; khong ai nam bat c gio, nhng ai  cung co the thay ro c sc manh cua gio qua  tac ong cua no. Cung vay, bieu tng an du Thien  Chua nh la Than Kh noi len kinh nghiem ve quyen lc  va sc nang cua Thien Chua to hien ra trong  cong trnh tao dng, qua nhieu tac ong khac nhau. Bieu tng  theo the cach ngon t hoac y niem, noi len cach thc  Thien Chua hien dien trong the gii.

Trong t the la Than Kh, Thien Chua lam nen nhng  g? Nhng ket qua ma Than Kh mang lai th that  la nhieu. That ra, Than Kh cua Thien Chua khong phai  la mot tac nhan rieng biet trong cong trnh sang tao,  nhng la chnh sc nang sang tao cua Thien Chua. Thien  Chua Than Kh la ang ban s song; ni nao co s  song, th cung eu co Thien Chua hien dien trao ban va  gn gi s song ay. Thien Chua Than Kh la ang tao  nen cac bien co phi thng trong the gii. Thien  Chua Than Kh la ang truyen cam hng thoi thuc con ngi, va v the, cung chnh la ang tao nen  cac bien co cu o a c thc hien qua trung gian cac  tac nhan ai dien cua Thien Chua.

Can phai neu bat tnh cach an du va bieu trng cua  t "Than Kh"; va co the lam noi bat iem  nay bang cach so sanh t nay vi cac bieu tng  khac c dung e noi len s hien dien cua Thien  Chua trong the gii, chang han nh la bieu tng  ch ve Thien Chua nh la Li, nh la Khon Ngoan,  hoac la bieu tng "Ban Tay Thien Chua." Mot  ang, cac bieu tng ay eu khac nhau, v o la nhng  t va nhng phep an du khac nhau. Co the phan  tch e nhan ra mot so nhng net ac trng ca biet cua  tng an du, va so sanh e cho thay nhng tieu  d (nuances) cung nhng sac thai te nh khac  nhau ma moi mot bieu tng muon noi len. Th du,  Li Thien Chua cung ong vai tac ong trong  cong trnh tao dng: Thien Chua truyen phan, ra lenh, hay  thot len Li, va van vat hien hu. Thien Chua  Khon Ngoan tiem an trong toan bo cong trnh tao dng,  ac biet la trong ng ngay neo chnh cua i  con ngi. Moi mot an du eu ham cha nhng  kha nang gi hnh co sc ven m cho thay mot so  kha canh trong ban chat cua Thien Chua. Nhng mot  ang khac, tat ca cac bieu tng khac nhau nay  rot cuoc roi cung ch la mot, v chung eu nham vao  cung mot kinh nghiem a c pho quat hoa, tc la  kinh nghiem ve Thien Chua ngoai ban the noi  tai cua chnh Thien Chua, va kinh nghiem ve Thien  Chua hien dien cung hoat ong trong the gian. S  d co nhieu bieu tng khac nhau, th cung ch la v  kinh nghiem lam c lieu c ban va s khi ay  mang vo so nhng ac net phong phu. Tnh chat giong nhau  kia khong phai n thuan la hau qua cua mot  qua trnh tru tng hoa hoac pho quat hoa mot chieu  kch chung gap thay trong cac kinh nghiem ton giao, bi  v, trong Kinh Thanh, co nhieu trng hp cac bieu tng  cho thay la co the oi lan cho nhau c. [19]

Trong Kinh Thanh Hipri, oi luc cac bieu tng an du nay  lai c nhan cach hoa, va viec nhan cach hoa nh the  a tr thanh mot yeu to that trong yeu trong  tien trnh khai trien giao thuyet ve Kito hoc va Tam V  hoc. a anh, nhan cach hoa la mot hnh thai  tu t. Y ngha cua mot hnh thc nhan cach hoa,  tc la y ngha ma tac gia muon truyen at, khong  phai la ngha en: "Tay Chua" khong co ngha  Thien Chua thc s co oi ban tay the chat; hoac "Li  Chua" cung khong co ngha o la mot thc the  khac biet vi chnh Thien Chua. Khi tnh cach an du cua  viec nhan cach hoa khong c ton trong, va tr  thanh mot nhan vat, ngha la c quan niem nh la  mot oi tng ca the, th khi ay, sc nang vai tro cua  bieu tng se lam dan vao tnh trang tieu ma han  i. Vai tro cua bieu tng la neu len cho thay  mot ieu, mot thc the khac biet vi Thien Chua, nhng lai  gi phan vu lam trung gian gia Thien Chua va  the gii loai ngi. [20] Tnh chat sieu viet cua Thien Chua va s  viec Ngai hien dien ni noi gii dng the c coi nh  la tach biet khoi nhau va canh tranh vi nhau;  la thanh thien va sieu viet, khong the nao Thien  Chua lai xuong ngup lan trong the gian; the nen, Ngai  can en mot s gia, mot phai vien, mot Li (noi  len). Quan niem nh the la i ngc lai vi chnh chu  ch cua bieu tng: tc la chu ch n thuan  am ch ve Thien Chua. e bao toan ac tnh nguyen  thuy ay cua bieu tng "Than Kh," thng  gap thay trong Kinh Thanh, chong lai khuynh hng chu the  hoa mot hnh thc nhan cach hoa, th trong bai viet nay,  toi xin dung thanh ng "Thien Chua (c hieu)  nh la Than Kh."

Tom lai: th nhat, bieu tng an du "Thien Chua nh  la Than Kh" n thuan va trc tiep am ch ve  Thien Chua. Th hai, bieu tng ay ch ve Thien Chua nh  la ang hien dien tai trong noi gii cua tran the.  Va bi Thien Chua la ngoi v, va hien dien  trong con ngi, cho nen co the quan niem s hien dien  ay cua Thien Chua nh la mot s hien dien cua  chnh ban than Ngai. Th ba, Thien Chua nh la  Than Kh muon am ch ve Thien Chua nh la ang linh hoat,  chu ong. S hien dien cua chnh ban than Thien  Chua cung co ngha la nang lc, hoat ong, sc manh,  va sinh kh ang tac ong trong the gii va   gia loai ngi.

c Giesu va Than Kh.

Lien quan en c Giesu va kinh nghiem Ngai co ve Thien Chua nh la Than Kh, chung ta biet c nhng  g? Bat chap moi kho khan trong no lc tm hieu ve c  Giesu, James Dunn ngh rang van co the xac nh c mot  so ieu tong quat lien quan en kinh nghiem cua c Giesu  ve Thien Chua theo cach thc dien at Thien Chua nh  la Than Kh. Dunn a gia cong minh giai rang nguon  coi t o c Giesu rut ra nhng xac tn va y  thc hieu biet ve chnh mnh, cung nh uy the Ngai  co va mot so cac hanh ong quyen nang Ngai thc  hien: tat ca eu phat xuat t kinh nghiem ve Thien  Chua nh la Than Kh hien dien va hanh ong   trong cuoc song cua Ngai. [21]

Qua nhieu oan trnh thuat, cac Phuc Am Nhat Lam hnh  nh cung phan anh cac kha canh ay trong s nghiep  cua c Giesu. Chac han c Giesu la mot ngi  a tng cha benh va tr quy. Mot  vai oan con cho thay c Giesu hang y thc rang  bat c sc nang nao Ngai a hanh s th  cung eu phai c quy lai ve vi Thien Chua nh la  Than Kh ang hoat ong qua con ngi cua Ngai,  va nhieu ngi khac cung a tha nhan  nh vay. "Quyen nang Ngai s dung e tr quy  la chnh Than Kh cua Thien Chua". [22] Quyen nang ang hoat ong trong the gii nh the cua Thien Chua Than Kh, lai c lien ket chat  che vi y niem ve "Nc cua Thien Chua";  va ca y thc c Giesu co ve s vu cua mnh  cung c hieu nh la viec c Than Kh xc dau  va trao pho quyen nang cho. Phuc Am Nhat Lam cung  a ng dan loi cho ngi oc hieu c rang  s hien dien va hoat ong cua Thien Chua nh la  Than Kh trong s nghiep c Giesu, chnh la nhng  g lam nen nen mong cho a v lam con cua Ngai;  cung nh biet nhan ra rang "y thc ve a v lam  con va y thc Than Kh la nh hai be mat cua cung  mot thc tai. [23]

Qua cac oan ay, Dunn a th rut ra nhng nhan  nh tong quat ve y thc cua c Giesu. Dunn a da  theo cac y niem ve kinh nghiem va ve y thc cua  c Giesu ma phat bieu y kien cua mnh. ang  khac, ai cung biet rang tm hieu ve tam t cua c  Giesu la chuyen het sc kho khan; nhieu lam th cung  ch co the da tren c s cua nhng g c coi  la co gia tr lch s trong ngon ng ma  van ban trnh thuat dung en, e xac nh mot so  ieu cai nhien (probabilities) ma thoi. V the, nhng  ket luan cua Dunn lien quan en cach thc c Giesu hieu  biet ve chnh Ngai, cung ch la khai quat ai  cng. Ngoai ra, cac ket luan ay cung ch co c  mot mc o hp ly tien thien nao o ma thoi. Phai  nhan rang c Giesu a co mot so kinh nghiem ve Thien  Chua. Va t ng e ch ve s viec Thien Chua  c cam nghiem qua kinh nghiem cua mot i ngi,  chnh la t ng "Thien Chua nh la Than  Kh." Khong can phai xac nh ve cng o cua  kinh nghiem ay, hoac la ve the loai cua s viec  Than Kh thong truyen sc nang, hay la ve cach thc s  viec thong truyen ay the hien trong thc te, th mi at  ti c nhng ket luan co nen tang chac chan ve  mat lch s. Co ieu dng nh a c xac nh,  o la: trong i Ngai, c Giesu a song qua  kinh nghiem ve quyen nang cua Thien Chua nh la Than  Kh; Ngai a y thc ve s viec o theo cach thc  dien at va noi; s viec thong truyen sc nang  ay a bieu hien ro trong cac hanh ong cua  Ngai; cac hanh ong ay sc nang nay a c  giai thch nh la s viec Thien Chua tr v; va  dan chung a nhan ra bien co ay suot trong ca cuoc  i Ngai song tai the.

Va, Kito hoc mac nhien theo the cach ay th cung  ch co the thoi. Bai viet nay khong chu yeu nham  ti viec can c vao nhng g c Giesu hieu biet  ve chnh mnh, hoac la vao nhng g cac ngi  khac nhan thc ve Ngai e ma xac minh ve mot khoa  Kito hoc Than Kh c coi la a ln manh ngay t  luc c Giesu con song ni dng the. Trong mot phan tiep  sau ay, bai viet se co dp e trnh bay quan iem  chu trng rang can phai nhan la kinh nghiem cua  c Giesu ve Than Kh cung tng t (theo loai suy) nh  kinh nghiem chung ta co ve Than Kh. ieu nham ti   ay, khong la g khac ngoai viec n thuan phat hien  nhng iem nong cot, va xac nh nhng mat  xch trong moi day lien tuc noi ket gia c Giesu va  cach thc khoa Kito hoc sau nay giai thch ve Ngai.  Thiet ngh Dunn a xac nh c mot nen tang cho viec  sau nay tiep tuc tm hieu va giai thch ve c  Giesu theo ng hng nhan thc Thien Chua nh la  Than Kh hang hoat ong trong Ngai. [24]

c Giesu va Than Kh Trong Cac Cong oan Kito S Khai

Bieu tng "Than Kh" ch ve Thien Chua hoat ong  trong noi gii cua dng tran va loai ngi,  th chu yeu ch la mot trong cac van ban  Tan c cung nh trong Kinh Thanh Hipri. Nhng tiep theo  sau cac bien co xay ra trong cuoc song cung nh trong  cuoc chet cua c Giesu, va trong boi canh cua  nhng kinh nghiem ve c Giesu hien van ang song  [du Ngai a chet], va ve s viec Ngai  hang cung Thien Chua cung lam ang trung  gian cua Thien Chua nham ban n cu o, th Than Kh c  cam nghiem theo mot cach thc mi, tc la nh la  ang c tuon o xuong ni nguon phong phu doi dao cua  n cu o canh chung, ban qua trung gian c Giesu. Nh vay,  Thien Chua nh la Than Kh c giai thch lai theo  mot cach thc hoan toan mi me. [25] Co the noi la Than Kh cu o cua  Thien Chua a c "tha long" ra, c  "tung ra" e ban phat n cu roi mot cach dt khoat  va tot nh, qua cuoc song, cuoc t nan va phuc  sinh cua c Giesu; Than Kh ay cung a c cam  nghiem mot cach sinh ong va sau am qua kinh nghiem song  ni cac cong oan thuoc phong trao Giesu cua nhng  ngi sau nay se c goi la kito hu.  Than Kh c cam nghiem; Than Kh la an sung;  Than Kh la n cu o. Thanh qua ma Than Kh  mang lai cho cong oan va cho i song ca nhan  cua cac phan t trong cong oan, th co the neu  ch danh ra c; o la: long tin, tnh yeu thng,  n tha th, n cu o, n cong chnh hoa, n thanh hoa, n  c lam ngha t cua Thien Chua, n hoa giai,  tnh trang c giai phong khoi toi loi, n soi  sang, niem t do, n sc manh, va cac oan sung  nham ti viec phuc vu cong oan.

Lam the nao e co the neu bat nhng ac net  cua khoa Kito hoc Than Kh c phan anh qua cac van  ban cua Tan c? Ca cho van e nay na,  James Dunn cung e xuat mot ban phac thao ai  cng. [26] . Khoa Kito hoc Than Kh ay phai  c coi nh la a phat trien qua hai giai oan, va  nh the, gom co hai chieu kch khac nhau. Giai oan mot a  c ban ti tren kia, tc la: giai oan Kito  hoc Than Kh nhan ra ngay gia cuoc song cua Ngai,  c Giesu la con ngi trong o Thien Chua hang hoat  ong nh la Than Kh. Giai oan hay chieu kch ke o la  giai oan Kito hoc Than Kh chuyen chu nhn ve c Giesu  phuc sinh, c Giesu hang song vi Thien Chua, va c  goi la ang Kito. Trong giai oan nay, thay co hien  tng ong nhat hoa, hoac la phoi hp gia c Giesu  phuc sinh vi Than Kh. Co the quan niem ve s kien nay  theo hai quan iem khac nhau. Mot ang, co the noi rang  c Kito la Than Kh. Co khi, ac biet la trong cac  van ban cua Phaolo, c Giesu phuc sinh va Than  Kh xem nh c ong nhat hoa thanh mot; c Kito c  noi en nh chnh Ngai la Than Kh vay. Vi s viec  song lai, theo chc nang, c Giesu tr thanh nh  la Than Kh cua Thien Chua, Than Kh ban s song.  ang khac, Than Kh la chnh c Giesu phuc sinh; tc  la muon noi rang c Giesu lam cho nhan biet ra c  Than Kh, v chnh Thien Chua nh la Than Kh a hoat  ong trong c Giesu. Co qua c Giesu, tc la co nh  c Giesu lam trung gian, th mi nhan biet c Than  Kh that s cua Thien Chua.

Tat ca cac trng hp va noi eu cho thay la  c Giesu va Than Kh c at sat canh nhau. Trc tien,  Thien Chua nh la Than Kh hoat ong trong cuoc i  cua c Giesu va, tiep o, mot khi c Giesu a  phuc sinh, moi lien ket sat canh a dan dan chuyen oi  thanh thc trang ong nhat hoa. Thien Chua nh la  Than Kh a hoat ong trong c Giesu cho en o sau khi  a chet va mot khi c cam nghiem la ang  song cung nh vi Thien Chua, c Giesu van  con c mat thiet gan chat vi kinh nghiem ma cong  oan s khai co ve Thien Chua nh la Than Kh. c Giesu lam cho nhan biet va xac nh ro c nhng  g thuoc ve Than Kh. ieu nay tng ng vi hoc thuyet  cho rang moi kinh nghiem ve Thien Chua eu can phai nh  ti mot trung gian lch s th mi mang c mot y ngha  cu the.

ay la luc can phai kiem iem lai xem a hoi  u cac d lieu can thiet hay cha, trc khi bat au  ngh en chuyen xay dng mot nen Kito hoc Than Kh co u  long u canh. Phai nhan rang o la cau hoi  boc phat t tnh cach a dang tan goc re cua  cac hnh thai Kito hoc trong Tan c. Can phai nghien  cu ve cac danh tc cua c Giesu, hay la ve cac  cong thc tuyen tn oi vi Ngai, hay la ve cac y  kien lien quan en nhng g Ngai a thc hien  nham mang lai n cu o cho chung ta, hay la ve nhng  mo bieu c ban lam tieu ch e can c theo o ma  tm hieu va giai thch ban chat con ngi cua  Ngai, hoac la ve cac bieu tng c dung e  noi len s viec Thien Chua hien dien va hanh ong  trong Ngai? Tat ca nhng hnh thc at van  e theo loi ong khung nh the eu dan ti cho lam  phat sinh ra nhieu quan iem rat khac biet nhau, va co  khi con tng phan xung khac vi nhau na. Can phai  khi cong vi ieu tam niem nay la "ke t  sau bien co Phuc Sinh, khong gap thay c mot trng  hp oc nhat thau hieu hoac la gii thieu nao cho  thc s co mach lac ve c Kito ca. [27] Can c vao tnh chat a dang ay,  Dunn phe bnh loi trnh bay Kito hoc Than Kh cua Lampe  cho la co tnh cach qua gian lc, meo mo, khong  biet chu y en giai oan th hai ni tien trnh dien bien  cua Kito hoc Than Kh trong Tan c, va cung chang  biet nhan ra rang co e tam nghien cu het thay cac  hnh thai Kito hoc gap thay trong Tan c, th mi  mong thau hieu ve c Giesu mot cach trung thc hn c. [28] .

e ng ap li phe bnh tren ay, th co the nhac lai  ieu nay la tac vu cua than hoc he thong khong  phai la tran thuat y nguyen lai Tan c, song la  giai thch, va giai thch bang mot th ngon ng  the nao e cho the gii hom nay co the hieu c. Hn  na, v co he thong, nen tac vu kia phai ton trong  nguyen tac ve tnh chat mach lac noi tai; tc la khong  c a vao trong cung mot tong the nhng y niem  tng phan nhau. Noi mot cach tch cc hn, Kito hoc Than  Kh phai tm cach e trnh bay mot phng thc giai  thch co mach lac ve c Giesu, tng t nh cach thc cua  Kito hoc Ngoi Li, la hnh thai Kito hoc a ong  vai lanh ao chu yeu oi vi y thc kito giao ke  t the ky th hai tr ve sau. Nhng, khac vi  thai o khai tr trong Kito hoc Ngoi Li, tc la  thai o co xo ay cac hnh thai Kito hoc khac vao bong  toi lang quen, Kito hoc Than Kh co the c mo ta  nh la mot th lap trng c ban lam nen tang  cho viec nhan nh, giai thch va tiep nhan cac hnh  thai Kito hoc khac gap thay trong Tan c. Va cung  can a thong ve iem nay la Kito hoc Than Kh  tien hanh theo phng cach bao gom (inclusive) ch  khong phai la loai tr (exclusive). S kien  Thien Chua nh la Than Kh hang hoat ong trong  cuoc i cua c Giesu, co the c dung lam  nen tang cho nhieu cach giai thch khac nhau ve Ngai,  v s kien ay cat ngha cho thay v ly do nao c Giesu  la Khon Ngoan cua Thien Chua, la Khon Ngoan a  tng noi nen li va a lam hien than  cua chnh Li Thien Chua na.

Ngoai tnh chat lch s cua kinh nghiem ve Than  Kh cua Thien Chua hoat ong trong c Giesu, con  co mot ly do khac, cung c rut ta ra t Tan c,  giup cung co cho lap trng coi trong gia tr cua  Kito hoc Than Kh. Mot cach qua quyet hn na, bieu  tng "Than Kh" ham ngu li xac nh nay  la Thien Chua, chnh ban than Thien Chua, a hoat  ong trong va qua con ngi c Giesu ay. o la  ieu neu ro cho thay rang bieu tng "Than Kh"  that s khac han vi cac bieu tng "Li" va  "Khon Ngoan" cua Thien Chua: hai bieu tng nay,  mot khi a tr thanh nhng hnh thc nhan cach  hoa, roi ngoi v hoa, th nghien chieu theo khuynh hng ch  ve mot nhan vat hoac s vat khac vi Thien Chua, a  nhap the trong con ngi c Giesu, va cho du co  thap kem thua, th cung van c goi la than thieng  hay la thuoc ve Thien Chua. Trai lai, bieu tng "Thien  Chua nh la Than Kh" khong phai la mot hnh  thc nhan cach hoa Thien Chua, ma la mot cach thc  trc tiep ch ve Ngai; nh vay, bieu tng "Than Kh"  cho thay ro ngay la khong mot g khac ngoai va  kem thua Thien Chua, a tng hoat ong trong con ngi  c Giesu. [29]

Kinh Nghiem Ngay Nay ve Thien Chua Nh La Than Kh.

Va bay gi, can phai trnh bay cho thay tai  sao bieu tng "Thien Chua nh la Than Kh" lai  mang c nhieu y ngha thiet thc oi vi con ngi ngay  nay. o la iem chu yeu v mot so ly do. Neu ngay  nay, khong co c mot kinh nghiem nao o ve Thien Chua  nh la Than Kh, th bieu tng ay tat cung chang  mang lai c mot y ngha nao. Can phai da vao  mot trng hp kieu mau tieu bieu, tng t nh kinh  nghiem rieng cua moi ca nhan, th mi hieu c hanh  ong cua Thien Chua trong c Giesu. Noi cach khac, can  phai dung ngon ng cua kinh nghiem thong thng  gia loai ngi lam phng the th mi truyen  at c y ngha cua giao thuyet co truyen. [30] ong thi, cung can phai hieu ro  phan nao va anh gia cho ung tnh chat nghch bien (paradoxical) cua kinh nghiem ay, th mi giai  toa c cho tnh trang cang thang bien chng trong giao  ly cong ong Canxeon.

Lien quan en nhan nh th nhat va noi tren ay, can  neu bat iem nay la gia ngon t ve Thien  Chua nh la Than Kh dung trong Tan c va than  hoc ve an sung cua Karl Rahner co mot s trung  hp rat ang chu y. [31] An sung la chnh ban than cua  Thien Chua hien dien ra vi nhng ca nhan thu tao   ngoai ban nga cua chnh Ngai. An sung  la Thien Chua t thong ban chnh ban than mnh cho  con ngi, la mon qua trao tang chnh mnh vi s  hien dien cung nh vi tac ong tiem tang cua  mnh trong than tr hay la trong t do cua  con ngi, tc la trong moi mot ngi.  An sung ay, hoac Thien Chua nh la Than Kh, co  the cam nghiem ra c, va thc s a c cam  nhan ra mot cach thong thng trong the gii nay.  Nhng, can phai hieu ieu ay mot cach bien chng; bi  v co qua trung gian th mi thu ac c kinh nghiem o;  ch khong the co c no mot cach trc tiep, hay la  nhan ro ra no bang cach phan biet no vi nhng dao  ong t nhien khac trong than tr con ngi. Bat au vi  li khang nh ien hnh cua Phaolo, [32] toan bo tien  trnh lch s cua than hoc ve an sung a cho  thay ro ve moi cang thang nghch bien ay gia Thien  Chua nh la Than Kh va t do con ngi; va  o cung la ieu ma nhng y niem ve an sung  ong tac (cooperative grace) neu bat ro rang. [33] D.M. Baillie a neu ro ly  do tai sao ieu o co anh hng oi vi van e nhan  tnh va thien tnh cua c Giesu. [34] ieu nghch bien la cho: he cang thuoc  ve Thien Chua va cang c quyen nang Thien Chua  nang , th con ngi cang tr thanh chnh  mnh hn, cang nen ngi, cang t tr va cang  t chu hn.

Tom lai, khong mot giai oan nao trong tien trnh phat  trien cua truyen thong kito lai khong mang theo nhng  c lieu than hoc ma viec xay dng mot nen Kito hoc  Than Kh ngay nay ang can en: trong giai oan tien s  truyen thong Kito giao, th co nhng g phan anh qua  Kinh Thanh Do Thai; trong thi Tan c, th co chan dung  c Giesu va khoa than hoc ve tac ong cu o cua  c Giesu phuc sinh; va trong truyen thong ve Than Kh  hoc, th co anh hng keo dai cho en ngay  nay cua khoa nay oi vi than hoc ve an sung.

Nhng em Mau Chot Trong Cong Tac Giai Thch

Va ay la luc tra tay vao iem mau chot cua  van e: tc la dung ngon t cua Kito hoc  Than Kh ma giai thch ve c Giesu. e lam nh  vay, th can phai giai quyet bay van e c  coi nh la then chot trong cong tac giai thch, hay la  tai giai thch, bi v, luc nao cung se  phai oi chieu, t la mot cach mac nhien, vi Kito  hoc Ngoi Li. Xin c lu y lai rang bai viet nay  khong chu yeu nham trnh bay ve cong tac oi chieu  ay, cho du oi luc co mac nhien am ch en. Khuon kho  bai viet cung khong cho phep ban thao dai  rong ve cac van e o, ung nh tam quan trong cua chung  oi hoi. Bai viet nay ch n thuan lam  cong tac thu thap nhng luan chng can cho viec hnh thanh  mot nen Kito hoc Than Kh, va lay tinh than xay dng  ma minh hoa cho thay la viec lam ay cung nh  nhng thanh qua thu lm c th eu la chnh  thong cung phu hp vi cac quy tac cua than hoc.

Thien Tnh c Giesu

Cong ong Nixea, nhom hop nam 325, a phan quyet dt  khoat ve van e thien tnh c Giesu. Con van e at  ra ay la tm xem Kito hoc Than Kh co i ung vi  giao ly cong ong Nixea hay khong. Cong ong Nixea va  sac lenh ve Kito hoc ch co tnh cach chu yeu tieu cc:  oi phng chnh la hoc thuyet cua linh muc Arius; va  cac khoan trong sac lenh tuyen tn cua cong ong chnh  xac neu ro ch danh cac iem nghi van cua van e,  va chung quy cung ch la neu ro lap trng  phu nh ta thuyet cua Arius. Arius cho rang ang  a nhap the trong c Giesu -- tc la Logos  (Li Thien Chua) -- th noi cho ung ra, kem thua han  Thien Chua. Bang nhieu thanh ng khac nhau, ban  tuyen tn cua Nixea xac quyet rang  Logos (Li)  khong kem thua g Thien Chua. Nhng g sau nay thanh  Atana-sio neu len nham bien ho cho ban tuyen tn ay,  cho thay rang trong tam cua toan bo van e tranh  luan la cho can phai biet da theo khuon  kho tieu cc kia ma tm hieu, th mi lnh hoi ay u  c y ngha tch cc ham ngu trong cong thc ong  ban tnh, hay la ong ban chat vi Thien Chua.

Muon xay dng mot nen Kito hoc Than Kh, th thiet yeu cung  con can phai chng giai rang cong ong Nixea  khong nhat thiet buoc phai chuan nhan bieu tng Logos (Li). D nhien la the, v ca Arius lan pha  Alexanria eu a dung chung cung mot bieu tng  ay. Ho khong tranh luan ve iem nay, v ca hai pha  eu ong y la "Li" a nhap the; that  ra, oi tng trc tiep cua van e ban cai khong  phai la c Giesu, nhng la chnh "Li"  ay. Chu e tranh luan la "hoc thuyet phu thuoc"  (subordinationism: cho rang Ngoi Con la thuoc ha cua  Ngoi Cha, c Giesu kem thua Thien Chua) a vang lai  t lau trong cac moi trng kito, ngay ca trong  Tan c na, nhng ch luc ay mi bat au c x  tr mot cach dt khoat va pho quat nh the. Va ang  sau chu e ay, con tiem an mot quan niem ve n cu  o c thc hien trong va do c Giesu: ve iem nay,  ho cung khong ong y vi nhau. V the, giao ly ch xac  cua Nixea khong phai la mot lap trng khang  nh ve chnh Ngoi Li, nhng la ve nhng g a  xay ra trong s viec Nhap The. Do o, giao ly cua  Nixea co the c tom lc nh the nay: ang a  hien dien va hoat ong trong c Giesu, th khong kem  thua g Thien Chua.

Qua nhng g a c trnh bay tren ay ve bieu  tng "Thien Chua nh la Than Kh," thiet tng  khong ai lai khong nhan ro ra la tren nguyen tac,  giao ly kia cung co the c dien at mot cach chnh  xac bang bieu tng ay. Toi noi "tren nguyen tac,"  bi v trong thc te, bieu tng "Than Kh" con  can phai c quan niem the nao cho thch ang e  co the dien at giao ly kia mot cach ro rang  hn va sinh ong hn la bieu tng Logos (Li).  That ra, v a tr thanh mot hnh thc nhan cach  hoa, roi ngoi v hoa, nen bieu tng Logos a  c ai a so hieu nh la kem thua Thien Chua hoac Thien  Chua Cha. Nh a trnh bay tren kia, chnh bieu tng  Logos a gay ra van e lam cho Nixea phai  mot phen gia cong giai quyet nhng xung khac kho khan.  Nhng, tren nguyen tac, khong mot ieu nao a c  giao ly cua Nixea khang nh, ma lai khong the khang  nh c theo cach dung ngon t "Thien Chua nh  la Than Kh." "Thien Chua nh la Than Kh"  la Thien Chua, va v the, khong kem thua g Thien  Chua ca.

Vi cach dung ngon t "Thien Chua nh la Than  Kh", thien tnh cua c Giesu co c xac nhan ay  u nh a c xac nhan trong giao ly cong ong Canxeon  vi cong thc "mot ngoi v va hai ban tnh",  hay khong? -- Co, tuy nhien, trong mot mc o nao o,  can phai thay oi hnh thc dien at theo le loi than  hoc thi trc, a tng c dung e trnh  bay cong thc giao ly cua cong ong. Th du, vi  y thc cua con ngi thi nay ve lch s va  vi cach at van e ve Kito hoc nh ang thay, d nhien  c Giesu se c nhan that la mot con ngi.  V the, co tranh cho khoi c loi quan niem ve hai ban  tnh ay theo mot cach tnh va tru tng, th mi co  the noi c rang c Giesu la mot nhan v vi mot  ban tnh tron ven cua loai ngi, va trong  Ngai, ang khong thua kem g Thien Chua, tc la mot  thien tnh, hang ang hoat ong. [35] Trai lai, cach noi  ve c Giesu da theo s viec hai ban tnh "chuyen  thong ac tnh (communicatio idiomatum) cho ngoi v duy  nhat [ni c Giesu], th khong ng dung c oi vi Kito  hoc Than Kh. Cach noi ay qua tru tng, khong biet  lu y en con ngi cu the song gia dong  lch s va, rot cuoc, roi cung ch i en cho  e xuat nhng nh thc phi bien chng ma thoi. Viec  chuyen thong ac tnh pha v mat i c cau co tnh cach  nang ong va bien chng cua Kito hoc. Chang han,  khong the noi mot cach phi bien chng rang c Giesu la  Thien Chua, cung nh khong the noi Ngai ch n thuan  la mot con ngi, bi v giao ly day rang c  Giesu la ca hai: la ngi that, va la  Thien Chua that.

Khi da theo mot khoa Kito hoc Than Kh nang ong ma xac  nhan ve thien tnh cua c Giesu, th thien tnh ay, nh  Lampe noi, c xac nhan "theo the cach pho t" (adverbially). [36] ieu nay co ngha la chnh Thien  Chua, ch khong ai ngoai khac kem thua Thien Chua, a  that s hien dien ra vi c Giesu cung hoat ong trong  Ngai en o c Giesu la chnh thc the Thien Chua  hien than trong xac pham. ng loi giai  thch chuyen di t mot quan niem hu the hoc co tnh  cach tnh va tru tng ve Thien Chua, nhn Ngai  qua lang knh thien tnh, en cach thc quan niem ve Thien  Chua nh la hoat ong ay nang ong va co ban  the ngoi v, va Ngai ch than hien dien nh la  Than Kh. Do d, Newman ch lng l dung thuoc ng  "than thieng" (divine) ma ch ve c Giesu,  v s phng hai en nhan tnh cua Ngai: "Can phai  xac nh cho ro ngay rang s viec Than Kh hien dien trong  c Giesu, a khong lam cho chnh c Giesu tr  thanh than thieng. [37] Roi tiep o, Newman a trnh bay  cach hieu ve s viec Thien Chua hien dien trong c Giesu  theo the cach hien dien chc nang, ch khong phai la  bang mot s hien dien hu the. Du co cam phuc  va ong y vi quan iem cua Newman, chung toi cung  van cam thay can phai nhan nh them rang ngon  t ong dung e bieu at t tng cua mnh,  cha c hoan chnh va tinh vi cho u. Phng thc  phan biet gia hai the cach Thien Chua hien dien trong  c Giesu: hien dien hu the va hien dien chc nang,  cho thay la khong the phu hp c vi thc te.  Nhng mat khac, hu the hoc ve bieu tng nh c trnh  bay tren ay, lai cho phep dung mot th ngon ng  bien chng that s, kha d bao toan c cot  loi cua ca luan chng Newman lan giao ly ma  cong ong Canxeon a dung mot the cach m ay  tnh chat bien chng that s ma bieu at. o la bc chuyen tiep e bc sang phan tm hieu ve y ngha cua  Nhap The trong Kito hoc Than Kh.

Nhap The

Va ay la mot van e gai goc khac ma cong tac  giai thch co bon phan phai x ly; o la  van e lien quan en viec khao sat xem ngon ng cua  luan thuyet "Thien Chua nh la Than Kh" dung  co tng hp vi ngon ng dung e giai ngha ve  mau nhiem Nhap The hay khong. D nhien, ieu o con tuy  vao cach hieu ve y ngha cua Nhap The. Va bi  v ngay nay, y thc lch s a giup cho thay ro  rang rang c Giesu that la mot con ngi chu  yeu giong vi chung ta trong moi s, nen nhieu kha canh  lien quan en y ngha cua Nhap The cung co the c  giai thch cho ro rang hn. Th du, mot trong nhng  kha canh o la: khong the nao ngh en mot cuoc  tien hien hu (preexistence) thc s cua c  Giesu. Thi trc, d nhien viec nhan biet c Giesu  la ang mang lai n cu o cua Thien Chua cho con  ngi, khong the nao ma khong lam cho ngh  ve mot cuoc tien hien hu. [38] Nhng, khong the ngh ve mot c Giesu tien hien  hu c; v ang tien hien hu trc c Giesu chnh  la Thien Chua, Thien Chua a nhap the trong c Giesu.  Giao ly neu bat mot iem hien nhien nay la c  Giesu that s la mot tao vat nh chung ta, va mot  tao vat th khong the hien hu trc cong trnh tao dng c. Ai muon th c viec suy oan dai rong ve cach thc  c Giesu a co the co mat trong y nh muon thu  cua Thien Chua, v.v., nhng, ngh rang c Giesu a  that s hien hu trc khi sinh ra tren mat at nay,  la hoan toan mau thuan vi s viec c Giesu  la ong ban tnh vi chung ta, tr phi ca chung  ta na, chung ta cung a hien hu trong mot  cuoc tien hien hu nh the!

V khi iem cua Kito hoc la c Giesu, nen mau  nhiem Nhap The can phai c giai thch lam sao  e tranh phng hai en nhan tnh cua c Giesu. o la  ieu ma nhieu lan Kito hoc Ngoi Li a khong  tranh c, va o la ieu ma Kito hoc Than Kh  ang ra sc tranh cho khoi. Y niem "Thien Chua  nh la Than Kh" ang hoat ong trong c Giesu, gi  y cho ngh ve t nhat la hanh ong "linh ng,"  va nhieu nhat la tnh trang "than nhap." Nhng,  chac han la co the va can phai tranh ca  hai loi bieu at cc oan nay. c Giesu a c  Than Kh cua Thien Chua "quyen lc hoa" (empowered);  Than Kh Thien Chua la chnh Thien Chua hien dien; va  nh the, la hien dien, la quyen nang, la sc  manh, la ong lc, Than Kh tac ong hu hieu vo  song; do vay, c Giesu that la hien than cua Thien  Chua nh la Than Kh. Tuy nhien, o khong phai la  mot quyen nang vo nga ch biet chiem oat va kiem  soat, nhng la chnh Thien Chua tac ong trong t do cua  con ngi, khong phai t ben ngoai va e  thong tr, cung nh khong phai t ben trong va  e chiem oat, song la bang cach lam cho t do hien  thc hoa tron ven c cac kha nang co hu cua  mnh. Nhng cach dien at nh the co sc nang ong  hn la loi noi ve mot Logos a c ngoi v  hoa va a nhap the. Bieu tng "Thien Chua nh  la Than Kh" co kha nang e bieu at cach thch  ang hn mot hnh thai Nhap The khong choi bo hoac tc  oat mat nhan tnh cua c Giesu; Than Kh e cao t  do cua c Giesu, ch khong dam chan hanh ong  thay the. [39] .

Thng thng, s hien dien cua Thien Chua nh  la Than Kh trong c Giesu c oi sanh vi ieu ma  Kito hoc Ngoi Li bieu at nh la so sanh  linh  ng vi viec Nhap The thc s. Nhng, van e khong phai  la o; v that ra, chang co ly do tat yeu nao  oi hai quan niem ay nhat thiet phai tng k nhau.  Chac han, Thien Chua nh la Than Kh, cung tac ong  e thong ban linh ng, nhng nh va thay tren ay, tac  ong ay a c bieu at bang nhng ngon t  quyet liet hn. ang khac, khong co ly do nao cam  chung ta quan niem ve viec Thien Chua t thong ban chnh mnh  cho c Giesu, cung hien dien va hoat ong trong Ngi,  nh la mot cuoc Nhap The hu the, mien sao Nhap  The ng b hieu theo ngha choi bo nhan tnh cua  c Giesu. [40] Cung chang can  phai quan niem cuoc Nhap The cua Thien Chua nh la  Than Kh theo cach hieu cua dng t thuyet, cho  du co the phong oan la trong Tan c co nhng  dau vet cho phep suy dien ra cach hieu nh the kia. Tuy  nhien, van co the quan niem ngc vi chu trng cua  dng t thuyet va noi rang Thien Chua nh la  Than Kh hien dien trong c Giesu ngay t giay phut mi  c thu thai. [41] c hieu nh the, th cong  cuoc Nhap The mi gom ham tron het ca y ngha ma  nguon nang ong cua cac Phuc Am Nhat Lam muon  noi len qua mau nhiem ay, ch khong phai ch c hieu  qua lang knh cua mot khuon mau t bien, tc la  ly thuyet, do tr oc nan ra.

c Giesu va n Cu o

Kito hoc Than Kh la mot nen Kito hoc co kha nang  chng giai y niem Nhap The va ong thi bao  toan c nhan tnh ch thc cua c Giesu. Neu tm  hieu cho ky ve y niem cu o, th se thay rang can  phai lu tam neu bat va a nhan tnh c Giesu len  hang au. Tuy nhien, cung can phai ghi nhan rang  ay luan chng dien bien theo loi vong tron,  v y niem ve cu o cha c ban luan ti, ma ch  mi c xac nh nh la mot tien e cua bai  viet nay ma thoi. [42]

Can c vao cac y niem khac nhau ve cu o oc thay  trong Tan c va trong nen than hoc Kito giao thi  s khai, chung toi a nhan nh la mot hoc thuyet  da theo quan iem coi viec cu o nh la mot cong trnh  mac khai va lam mau mc, la lap trng  ng ap hay nhat cho y thc lch s ngay nay, cung  nh cho ng hng quan niem viec Thien Chua cu o a  thc s khi cong ngay t buoi au cua lch s  loai ngi. ng tren bnh dien lch s ma  noi, th cong cuoc cu o a khong bat au vi c  Giesu. c Giesu cu roi qua s viec Ngai lam  ang mac khai Thien Chua va n cu o cua Thien  Chua, n cu o ma Thien Chua nh la Than Kh a  thc hien nen ngay t au, cung nh qua s viec Ngai  ven m cho thay phai nh the nao mi goi la  i song con ngi, va lam gng song tran  ay sc nang cho cac mon o cua mnh. Nh the, c Giesu  cu roi khong nhng v lam trung gian cua Thien  Chua nh la Than Kh, va nh o ma quyen nang  hoa i ngi a c cu roi ma thoi,  nhng con la v -- xet t pha ngi kito  -- ngi ta noi theo Ngai. Tuy nhien, co mang than  phan lam ngi, th con ngi mi co the noi theo  c Giesu . Cot tuy cua n cu o Kito giao la  cho biet noi theo mau gng c Kito; ma  viec noi gng bat chc nay oi phai tap trung  chu y vao than phan c Giesu lam ngi giong  het nh chung ta, bi v con ngi se khong the  theo got c Giesu c, neu c Giesu ch n thuan va  nhat thiet la than thieng ma thoi. Nh vay, trong  t the la Adong mi, la trng t gia  nhieu anh ch em, va la ngi tien phong m  loi n cu o cho chung ta, c Giesu bc i trc chung  ta theo cng v la mot con ngi. Bao toan nguyen  ven nhan tnh cua c Giesu la Kito hoc Than Kh  am bao cho n cu o gi c chieu kch lien  he noi ket mnh lai vi i song tu c cua ngi  kito, hay la vi linh ao kito. n cu o c ven  m cho thay trong bien co Phuc Sinh, la s song vnh  cu mai ngay, nhng lai bat au va co hieu lc  ngay tai trong the gii nay. n cu o ket cuc trong  ngay song lai canh chung la tot nh cua i  mot con ngi biet song theo sat mau gng c Giesu. [43]  

c Giesu Vi Cac Ngi Khac: Khac Biet Ve Pham?

Mot khi nhan tnh c Kito a c bao toan nh  mot cach quan niem nang ong hn ve mau nhiem Nhap The va  ve cong trnh cu o, th ay la luc can phai nghien  cu ti be mat ben kia cua van e: Xet ve pham, c  Giesu co khac biet vi cac ngi khac trong nhan loai  hay khong? Kito hoc Ngoi Li ve Nhap The a minh  nhien bao toan tnh chat oc nhat cua c Giesu,  ngha la khang nh rang c Giesu khac biet ve mat pham  chat, so vi cac ngi khac. [44] Con theo Kito hoc Than Kh, th  phai noi sao ay?

Trong Kito hoc Than Kh, co the va can phai duy tr  tnh chat oc nhat cua c Giesu bang cach nhn nhan  Ngai chnh la hnh thai to hien co tnh cach quy  pham cua nhng g lam cho hieu biet c ve Thien  Chua, va la mau mc lam tieu ch cho i  song con ngi khuon rap theo. Tuy nhien, mot hnh thai  Kito hoc Than Kh co chu trng moi ket hp gia  Thien Chua vi c Giesu, va moi ket hp gia Thien  Chua vi cac ngi khac, khac biet nhau ve mat pham  chat hay khong, la tuy vao cach hieu ve y ngha  cua t ng "khac biet ve pham". Xet theo  le thng th nhng th du sang to nhat cua  tnh chat khac biet ve pham chat, la cac trng hp  khac biet gia cac loai hu the khac nhau; chang  han nh gia cac vat the hu c va vo c, hay  la gia thc vat, ong vat va loai ngi.  Neu o ung la nhng trng hp minh hoa ve s  khac biet ve pham, th th hoi co the ap dung mc  o khac biet ay cho trng hp khac biet gia c  Giesu vi cac ngi khac trong loai ngi hay khong?  V t ng "pham chat" ay co ngha la "ban  chat" hoac la "ban the," va mot s  khac biet nh the xem ra tng phan vi giao ly day rang  c Giesu la ong ban tnh vi cac ngi khac  trong nhan loai. Noi cach khac, neu "pham chat"  c hieu nh vay, th y ngha nay ch ve mc o khac  biet ve ban chat, hay la khac biet ve giong loai  hu the. Va neu hieu nh the, th cac y niem "khac  biet ve pham chat" va "ong ban tnh" se  tr thanh mau thuan vi nhau. Trong trng hp  o, mot s khac biet ve pham gia moi ket hp noi  ket c Giesu vi Thien Chua va moi ket hp noi ket  chung ta vi Thien Chua se co ngha la c Giesu  khong ong ban tnh vi chung ta, khong phai la  Adong mi, khong phai la trng t gia  nhieu anh ch em, cung nh khong phai la ngi  tien phong dan au m loi n cu o cho chung ta,  va cung chang phai la ngi e chung ta  co the noi gng bat chc c. Tat ca cac iem giao  ly nay cho thay ro rang c Giesu la mot ngi  trong chung ta, va chung ta khong khac biet g vi c  Giesu, xet theo kha canh c chnh Thien Chua hien dien  vi. [45]

Tuy nhien, s viec y niem "khac biet ve pham chat"  hang c thnh hanh s dung, cung cho thay rang  trong y niem ay, van con mot cai g o can phai  c duy tr, va o la cong tac se c Kito  hoc Than Kh chu tat. Co hai nhan nh giup cho hieu ro  ve iem nay: th nhat, nen lu y en tnh cach m ho  cua khai niem khac biet ve pham trong tng quan vi khac  biet ve lng. Trong thi ai cua nhng phat minh  bang phng phap thc nghiem va nh lng nay, viec  phan nh oi vi nhng khac biet ve pham va ve  lng gia cac s vat, ngay ca oi vi nhng  khac biet ve mc o va giong loai hu the cung  the, a tr nen ngay cang kho khan, phc  tap. Co the dung so lng e ma phan nh cac khac  biet ve pham chat hay khong? Trong mot so trng hp,  co phai s khac biet ve so lng hoac ve mc o hoac  ve cng o, co the lam nen mot thc trang khac  biet ve pham chat hay khong? Tat mot li, cac khac biet  ve mc o co the cau thanh mot s khac biet ve pham  chat hay khong? [46] Neu noi rang Than Kh cua Thien Chua, tc la Thien  Chua, hien dien trong c Giesu mot cach tron ven,  hoac la mot cach hoan toan hu hieu, va  manh liet nhat, th th hoi con can phai  noi them g na? Tom lai, co the hieu c la Thien  Chua nh la Than Kh co mat trong c Giesu ti  mc tot bc, va nh the la u e dien at  tat ca nhng g ham ngu trong y niem "khac  biet ve pham chat". [47]

Th hai, cung co the hieu tnh chat oc nhat cua  c Giesu theo y ngha ch ve n goi, s mang cua Ngai,  cung nh ve s viec Ngai c Thien Chua bo nhiem  lam trng t gia nhieu anh ch em. Cach noi  nh the phu hp vi trnh thuat cua Tan c noi ve  viec xc dau trong Thien Chua nh la Than Kh, va  ve s mang thiet lap Nc cua Thien Chua ma c  Giesu hang trung thanh chu tat. V the, khong n thuan  nam vong ngoai, cac khai niem kia chnh la  nhng g xac nh nen ban sac noi tai cua c  Giesu. Va cung vi mc o Thien Chua hoat ong truyen  sinh cho c Giesu, chung cung ng nhng yeu to va  ay u e xac nh, va can thiet e giai thch  tnh chat oc nhat ay cua c Giesu. [48]

c Giesu va Cac Nhan Vat Cu Tinh Khac

Quan iem e xuat trong bai viet nay chu trng  nh vay: Kito hoc Than Kh se lam cho viec ban  luan theo t the Kito giao, ve moi quan he gia c Giesu  vi cac ton giao va cac nhan vat trung gian cu roi  khac, tr nen de dang hn. Ly do la v hnh  thai Kito hoc nay co kha nang giai thch trong  mot cach thc hoan toan chnh thong, nhng thai  o ma ngi kito ngay nay co oi vi cac ton  giao khac cung nh oi vi c Giesu Kito.

Can ghi long iem nay: ieu ma Kito hoc co s  mang lu tam giai thch la chnh kinh nghiem ngi  kito co ve c Giesu; kinh nghiem ma ay xin tam  c goi la "thai o", hay la cuoc dan than  hien sinh (cuoc song dan than) cua ngi kito. o  la ieu ma Tan c cung nh toan bo lch s  Kito hoc eu ong thanh noi len. Cac hnh thai Kito hoc  khac nhau la nhng cach thc bieu at, hay la  giai thch, hoac la da tren kinh nghiem c tin ve  s kien c Giesu a mang lai n cu o cua Thien  Chua cho loai ngi, ma nhan chan ve ban sac  con ngi c Giesu. Ngay nay, co hai yeu to a  lam cho chnh kinh nghiem ay thay hnh oi dang i; cac  yeu to o la: y thc ve lch s, va quan niem  ve vai tro c Giesu lam trung gia Thien Chua  va loai ngi. Tren nguyen tac, quan niem nay  cho phep suy dien rang cung nh Thien Chua a hanh  ong nham mu ch cho chung ta qua c Giesu, th cung the,  Ngai co the hanh ong nham mu ch cho cac ngi  khong kito qua nhng trung gian khac. Neu the, th oi  vi trng hp c Giesu, can phai am bao  cho c hai ieu nay: th nhat, can phai minh chng  la co mot ang khong kem thua g Thien Chua, a hoat  ong trong c Giesu e mang n cu o lai cho con ngi;  va n cu o ay co kha nang thch ng mot cach pho  quat cho toan the nhan loai; roi v the, c Giesu ung  la quy pham cu roi chung cho ca loai ngi.  Noi cach khac, neu a xac nh rang c Giesu la  quy pham cu roi cho ca nhan nao o v le ca  nhan nay la mot con ngi, th, theo nguyen tac khong mau thuan, cung phai khang nh rang c  Giesu la quy pham cu roi pho quat cho het moi ngi. [49] Th hai, can phai giai thch ve cng  v cua c Giesu lam sao e tranh cho khoi b hieu  la co tnh cach loai tr, oc chiem, cung nh  can phai biet ngh ti viec co the co nhng nhan  vat cu o khac ngang cng v c Giesu, e ven m cho  con ngi biet ve mot so ieu co tnh cach quy pham,  lien quan en Thien Chua. That vay, neu Thien Chua la  chnh ang ma c Giesu mac khai cho biet, ngha la  ang Cu o pho quat, th tat cung phai biet ch  mong rang trong lch s nhan loai, se con co nhng  trung gian khac Thien Chua dung e mang n cu o cua  Ngai en cho con ngi.

  ay, chung toi khong co y trnh bay ve nhng  kho nhan ma Kito hoc Ngoi Li gap phai trong  no lc ng ap cho thch ang nao trang cua ngi  thi nay. Thc te cho thay la phan ln cac sach bao  ve Kito hoc viet trong moi trng oi thoai lien ton,  a chang e cap g en chnh van e kito hoc ca,  hoac neu co, th cung ch lam qua loa ma thoi.  Va thng th cuoc thao luan cung ch dng  lai cho mieu ta nhng g ngi kito  cam ngh ve c Giesu: Co can phai nhan c Giesu  la ang Cu The tuyet oi hay khong? mot ang Cu The vi vai tro kien lap va vi ban chat chuan tac  (constitutive and normative)? mot ang Cu The chuan tac  pho quat nhng lai khong gi vai tro chu yeu?  Mot ang Cu The gia nhieu nhan vat cu the khac? [50] Du co nhng giao phu a  co trnh bay n cu o theo cach thc ban qua Ngoi Li,  va cho rang cach thc ay pho quat hn la ng  loi ban qua trung gian c Giesu, th Kito hoc Ngoi Li  cung van phat trien theo mot khuon mau mang tnh  cach loai tr va oc chiem: nulla salus extra Christum.  Cac hnh thai Kito hoc ma Schineller goi la co tnh  cach kien lap (constitutive) va mot so tac gia  khac lai goi la bao ham (inclusivist), la  nhng hnh thai Kito hoc Ngoi Li chu trng cho  rang n cu o do c Giesu Kito gay dng va mang lai  th pho quat, tc la danh cho moi ngi. [51]   Mot mau suy luan khac da theo pham tru Logos:  o la mau suy luan co tm cach e bao toan  gia tr cua cac nhan vat cu o khac, bang cach noi  ti nhieu cuoc Nhap The khac nhau cua Logos. [52] Nhng  loi gia thiet nh vay th ro rang la qua ly  thuyet, t bien, vo can c, va khong co chut g la  can thiet trong boi canh y thc lch s hien tai:  qua la khong tin noi.

Con Kito hoc Than Kh th co the giup xac nhan c  cng v c Giesu theo mot ng hng kha d giai thch ay u cho kinh nghiem ve n cu o Thien Chua ban  qua trung gian c Giesu. ang khong kem thua Thien Chua hoat  ong trong c Giesu, va hoat ong en o long thng  pho quat cua Thien Chua c trung gian hoa va tr  thanh hien dien, thiet thc, to hien cong khai ra  trong the gii, cung nh hien nhien trong cuoc song  cua nhng ai qua c tin, biet ap tra lai li  mi goi cua Thien Chua nhan gi trong c Giesu.  Kito hoc Than Kh ch khac vi Kito hoc Ngoi Li   iem nay: Kito hoc Than Kh khong chap nhan lap trng  thng i oi vi Kito hoc Ngoi Li, tc la lap  trng loai tr viec Thien Chua cung co the hoat  ong qua nhng trung gian cu o khac.   ay, khong  chu y tham nh phe phan ve cac ton giao khac, cung  khong chu y xac nh mc o theo o Thien Chua nh la  Than Kh bieu hien ra trong cac ton giao nay, ma ch  muon n thuan xac nhan la ieu o co the xay ra.  Trong mot khuon kho lch s nhat nh, Kito hoc Than Kh  cung tuyen xng rang c Giesu la mot the cach lam  trung gian hu the cua Thien Chua, mot the cach mang  tnh chat quyet nh, cuoi cung, chung quyet, va ca  tuyet oi na, mien la ng quan niem cac  tnh chat ay theo loi loai tr, oc chiem, tc la  phu nhan viec Thien Chua nh la Than Kh co the hoat  ong trong cac ton giao khac. Tren nguyen tac, khong co  mot ly do nao cho phep phu nhan s viec co the kia  ca. Trai lai, qua s viec lam hien than cua Thien  Chua va nh the, co kha nang mac khai Thien Chua  di dien mao cua tnh thng vo bien, c Giesu chnh  la nen tang vng chac nhat e can c vao  o, con ngi nhan ra Thien Chua nh la Than Kh ang  hoat ong ni tat ca moi ton giao, bat chap hanh  ong lech lac va toi loi con ngi, la nhng  g lam cho het moi ton giao eu phai lien luy va  b meo mo i.

Vay, da vao au va muon hieu theo y ngha nao  ma khang nh mot cach qua quyet that s ma lai  khong loai tr oc chiem, e noi rang c Giesu la  trung gian cu roi cua Thien Chua, mot the thc trung  gian co tnh cach quyet nh, cuoi cung, chung quyet va  ca tuyet oi na? Y ngha va ly le cua  cac thuoc tnh hay la cua cac tnh cach ay nam   chnh ni moi lien he hien sinh noi chat ngi tn hu  lai vi c Giesu. n cu o cua Thien Chua c  thong ban cho ngi kito qua trung gian c Giesu. Ma  hien nhien ieu o muon noi rang c Giesu chnh la  quy pham, la mau mc cho nhng g ngi kito  cam nghiem c ve Thien Chua. [53] Le loi dien bien cua kinh nghiem nay, tc  la dien bien t trong chnh mnh, th co tnh cach  n gian, quyet nh, cuoi cung, chung quyet va  tuyet oi. Tuy nhien, khong phai v the ma cho la  co ly e lam cho cac tnh chat ac thu ay bien thanh  nhng li qua quyet co tnh cach canh tranh, ve  cac the cach trung gian khac c Thien Chua dung, tr  phi cac the cach nay mau thuan vi nhau. Neu phai  giai quyet cac mau thuan nh the -- mau thuan  thng la bieu kien hn la thc s -- th can  phai dung en con ng oi thoai ma giai  quyet, dau rang luc khi au cuoc oi thoai, ca  hai pha eu khong chut ngan ngai ngh la ket qua  chung cuc chac chan se ve phan mnh.

Viec Th Phng c Giesu

Van e Kito giao th phng c Giesu la mot van  e mau chot trong Kito hoc. Lch s hang ghi nhan la  ngi kito th phng c Giesu, va nh the la  ho ven m cho thay ho oi x vi c Giesu nh la  oi x vi mot v than linh; giao ly cua cac cong  ong ve c Giesu a nay sinh t gia boi  canh song nay. Ngoai ra, Kito hoc ngay nay  con co bon phan phai giai thch ly do tai sao  ngi kito hang khong ngng gi moi lien he ay  vi c Giesu trong kinh nguyen va trong viec th phng.  Vay, van e la the nay: th hoi, cung  vi viec nhan manh theo cach thc mi me nh the en  nhan tnh cua c Giesu, mot hnh thai Kito hoc Than  Kh chu trng bao quan chieu kch ay, con co  kha nang e giai thch cho thoa ang thai o phung  th oi vi c Giesu va nhng kinh nguyen tha  len vi Ngai hay khong? Tng t nh van e nay la  van e at ra cho thien tnh cua c Giesu, nhng   ay th c xet theo phng dien hien sinh.

Trc het, e tra li cau hoi van e at ra,  th can phai at nguyen tac nh the nay: khong the  hoac t ra khong c phep tiep xuc vi c Giesu ma  khong dung en phng thc bien chng. Khong the c x  vi mot bieu tng ton giao nao ma khong dung  en phng thc bien chng c ca, bi v tnh trang  cang thang mo ta tren kia, la cau to xac nh ban  chat cua chnh bieu tng ton giao. Trong Kito hoc, thng  gap thay nhng trng hp cam do hoac co gang  ngam ngam cat bo tnh trang cang thang ay i; nhng kinh  nghiem cho thay rang c moi lan xay ra nh the cang  nang, la moi lan dien mao cua c Giesu xet  theo t the la ang Kito, cang b bop meo tram trong  them hn. Khi nguyen tac nay c ap dung vao viec  cau nguyen va th phng c Giesu, th ket qua  se mang hnh thai cang thang bien chng nh the nay:  khong ai lai i th phng hoac cau nguyen vi c Giesu xet theo t cach la mot con ngi, mot tao vat; nhng  la cau nguyen va phung th Thien Chua trong va  qua c Giesu. Nhng cach noi "cau nguyen qua c  Giesu," "en vi Chua Cha qua Chua Con," a  co t lau trong truyen thong phung vu, va phan  anh cach bieu at thong thng nhat trong Tan c. Du  Lampe co tm thay c trong Tan c, mot vai th  du ve viec cau nguyen vi c Giesu, th quan niem troi  han va noi bat hn ca van coi th phng la  viec lam qua c Giesu, v c Giesu la ang lam  trung gian cho viec chung ta phung th Thien Chua. Kito  hoc Than Kh neu bat han iem nay. [54]

Tuy nhien, viec khang nh ve nguyen tac nh vay, co le  t no van cha ay u e ng ap cho van e, neu  khong biet lu tam ti ieu ma no bieu at, tc la  mot moi quan he hien sinh. Moi quan he nay trien n  ra nh mot tien trnh nhan ban ay nang ong cua s  viec co quan he, nh mot loi thc hanh cau nguyen, nh  mot hanh ong xac nh ve chnh mnh ni moi tng quan  vi Thien Chua trong va qua c Giesu. Ma viec mieu  ta ve hien tng co-quan-he-mot-cach-hien-sinh nh the,  th se cho thay ro tnh chat bien chng cua no.  Th du, kho ma phan biet cho ro c gia cac  cach mo ta viec phung t kito theo ngon t cua  giao ly cong ong Canxeon, va theo ngon ng cua  Kito hoc Than Kh. Theo Canxeon, c Giesu co hai ban  tnh khac biet nhau, khong pha tap va khong lan lon  vi nhau; o la mot quan nien bien chng. Theo khuon mau  nay, th khong ai noi la mnh th phng nhan tnh  cua c Giesu, hoac c Giesu xet theo t cach la  con ngi, nhng la th phng c Giesu xet theo  t the la Thien Chua, v Ngai la hien than cua Logos. [55] Con  Kito hoc Than Kh th giai thch theo loi dien ta  bang loai suy (tng t). c Giesu la bieu tng that  s, bieu tng the hien Thien Chua nh la Than Kh hang  hoat ong trong con ngi cua mnh; la bieu tng,  c Giesu thong phan vi Thien Chua nh la Than Kh,  lam trung gian cho Thien Chua, va the la Ngai  lam cho Thien Chua hien dien ra (lam cho s hien dien  cua Thien Chua thanh hien thc, cu the). Nh vay,  phung th con ngi Giesu la Kito giao chu  y i qua c Giesu e hng ti oi tng c c Giesu  lam trung gian cho, la chnh Thien Chua. Nhng, Thien  Chua ay chang phai la ang luc th co mat   ay, luc th hien dien ang kia, va luc th ng tach  ra khoi c Giesu. Ngi kito phat hien va gap  g ang Thien Chua ay ngay trong va qua c Giesu.  Kinh nguyen kito at Thien Chua lam trung tam, tc la  mang tnh chat quy than (theocentric), nhng lai c tha  len vi mot ang Thien Chua ma ngi kito nhan biet  c qua no lc chu tam nhn vao c Giesu. Vay,  quan niem nh the ve nguyen cau va th phung la  tng ng thch ang vi nhng g a trnh bay trc  ay lien quan en n cu o va linh ao kito theo quan  niem cua mot the cach lam mon o c Thien Chua  nh la Than Kh truyen sinh lc cho, qua c Giesu la  ang lam trung gian.

Thien Chua Ba Ngoi

Thoat nhn, giao thuyet xem ra a chu anh hng  nhieu nhat cua nen Kito hoc Than Kh toan dien la  giao ly ve Thien Chua Ba Ngoi. Neu quan sat tnh chat tng

t ve phng dien chc nang ni cac bieu tng "Than  Kh" va "Logos" hoac "Khon Ngoan," roi  em bieu tng nay the chan cho bieu tng kia, th chang  phai la lam cho a tien phat cua giao  ly ve Thien Chua Ba Ngoi hien hu trong noi gii cua  mnh b chan ng i o hay sao? Du con can phai  nghien cu them nhieu ve iem nay, va khai thac them  nhieu cac d lieu lch s cung nh than hoc lien  he, th tren nguyen tac, cung van co the a ra   ay, mot so nhan nh e minh hoa cho thay rang Kito hoc  Than Kh i theo mot ng hng phu hp vi c cau  ba ngoi trong the cach ngi kito t nhan thc ve chnh  mnh, va trong ca toan bo Kito giao na. [56]  Trc het,  chu yeu oi vi cuoc song kito va c  cau t tng Kito giao la nhng g a tng  c goi la nhiem cuc Thien Chua Ba Ngoi (economic  Trinity). V c cau cua Kito giao cot tai s  viec c Giesu lam trung gian lch s gia Thien Chua va loai ngi, va kinh nghiem ve  Thien Chua nh la Than Kh, mot kinh nghiem hang khong  ngng tiep dien ngay gia long the gii a  c chnh c Giesu xac nh ban sac lai cho. o la  c cau chu yeu cua a sinh ong kito, nh a  c Tan c bao ton. c hieu nh la ngon ng  phan anh c cau can ban cua s viec c Giesu  lam trung gian cua Thien Chua nh la Than Kh, ngon  ng ba ngoi ay noi len thc chat cua Kito giao:  chnh no nh tnh cho kinh nghiem Kito giao.

Mot khi a at nen tang nh the, th ieu quan trong  can phai lam, la ghi nhan ve moi quan he gia  mot ang la giao ly ve Thien Chua Ba Ngoi hien hu  trong noi gii cua mnh, va ang kia la ngon  ng dung e dien ta cach thc Thien Chua  oi x vi chung ta suot theo dong lch s, nh  oc thay trong Tan c.   ay, khi noi ti giao ly  ve Thien Chua Ba Ngoi hien hu trong noi gii cua  mnh, la toi muon ch ve cong thc a tng xuat  hien hoi cuoi the ky th t, a ra chu trng cho  rang Thien Chua la mot theo ban tnh, nhng cung  la Ba Ngoi; v trong thien tnh ay, co hien hu ba  ngoi v khac biet nhau. Y thc lch s ngay nay  co anh hng nh the nao oi vi moi quan he  gia hai chieu kch neu tren ay cua t tng ve  Thien Chua Ba Ngoi? Trc het, quan iem ve nhiem cuc Thien  Chua Ba Ngoi th khac vi giao thuyet ve Thien Chua Ba Ngoi  hien hu trong noi gii cua mnh. Cho du K. Rahner  co a ra mot tien e hu ch, noi rang Thien Chua Ba  Ngoi nhiem cuc va Thien Chua Ba Ngoi noi gii ch la  mot, [57] th cung can phai nhan manh en iem  nay la hai giao thuyet ay khac nhau ve phng dien  khoa hoc luan, v giao thuyet ve Thien Chua Ba Ngoi noi gii  ch co the nhan biet c qua trung gian cua giao thuyet  kia; va hai giao thuyet con khac biet nhau ca ve  phng ien logch na, v giao thuyet ve Thien Chua Ba  Ngoi nhiem cuc khong nhat thiet oi hoi can phai  dung ti giao thuyet ve Thien Chua Ba Ngoi noi gii. [58] Th hai, trong Tan  c, khong thay co dau vet nao, ngay ca ngam an,  cua giao thuyet ve Thien Chua Ba Ngoi noi gii, v trong  o, khong co g nhat thiet oi phai dung en  giao thuyet ay, cho du, trong thc te, giao thuyet nay  a tien phat nh vao nhng suy ngh tm hieu  ve Tan c. Th ba, a phat trien ay a bat nguon  t nhng tien e khong con co gia tr ro  rang cho lam oi vi chung ta, chang han nh tien e  ve cach thc van ban Thanh Kinh lam trung gian chuyen  at mac khai en cac the he loai ngi. Th  t, tieu ch cua viec phat trien nay la nham  phan anh, ay manh va dung, nh a tng  thay, mot th vong luy hu the ma bao  am the ng cho giao thuyet ve Thien Chua Ba Ngoi nhiem  cuc. Th nam, giao thuyet ve Thien Chua Ba Ngoi noi gii  t no khong co c mot the ng oc lap oi vi kinh  nghiem ve Thien Chua Ba Ngoi nhiem cuc, mot the ng kha  d ng ap thch ang cho a nang ong cua chnh kinh  nghiem kito.

Qua nhng g rut ra t logch ng dung trong giao thuyet  ve Thien Chua Ba Ngoi nh va gii thieu mot cach tom  tat tren ay, t nhat cung nhan ra c Kito hoc Than  Kh co quan he nh the nao vi giao thuyet ay. Th nhat,  xet ve tam quan yeu va ve phng dien nguon goc cung  nh c s, Kito hoc Than Kh cho thay la co kha  nang am bao cho gia tr cua giao thuyet ve Thien  Chua Ba Ngoi nhiem cuc, v phan anh ch xac c ngon  ng cua Tan c trnh thuat ve ke hoach cu o Thien  Chua thc hien qua c Giesu. Th hai: the nen, Kito hoc  Than Kh bieu at trong mot cach the ro rang, chu  iem cua giao thuyet ve Thien Chua Ba Ngoi noi gii,  tc la nhan manh en phng dien hu the, e khang  nh rang ang khong kem g Thien Chua a thc s hoat  ong trong c Giesu nham cu roi chung ta, va rang  Than Kh ma cong ong kito ngay nay ang cam nhan  qua kinh nghiem song cua mnh, th khong kem thua g Thien  Chua. Th ba, tuy nhien, Kito hoc Than Kh khong trc tiep  phan anh ngon ng t bien (thuan ly) c dung  e giai thch ve cach thc hien hu cua Ba Ngoi,  va ve moi quan he gia Ba Ngoi trong cuoc song noi  gii cua thien tnh. Suot dong lch s Kito giao,  giao thuyet nay a lien tuc lam nay sinh len  hang t nhng suy tng; va con can phai  suy ngh nhieu hn na e phac hoa cho ra mot th ngon  ng kha d bieu at thch ang ve Thien Chua Ba Ngoi  hien hu mot cach tuyet oi nhiem mau, trong noi  gii cua thien tnh.

 Ket Luan

Sau ay, xin tong ket nhng ly do cho thay tai sao Kito  hoc Than Kh co the ng vng, song manh va tien  phat lau ben c.

Kito hoc Than Kh ng ap thoa ang tat ca nhng  g bo mon Kito hoc oi hoi. Kito hoc Than Kh trnh  bay co mach lac, kinh nghiem kito ve c Giesu, va  "giai thch" y ngha cua s viec c Giesu  lam ang mang n cu o Thien Chua ban, en cho nhan loai.  Va o la nen Kito hoc trung thanh theo sat ngon  ng c Tan c dung thng nhat, nhng khi  trnh bay cac iem lien he en van e Kito hoc theo  ngha hep; cung nh trung thanh theo sat giao ly kito  hoc cua hai ai cong ong Nixea va Canxeon, e  nhat tr khang nh vi Nixea rang ang khong kem thua Thien  Chua a trong c Giesu, va vi Canxeon rang  c Giesu la ong ban tnh vi con ngi chung  ta. Kito hoc Than Kh bao toan c moi quan he m  tnh chat bien chng gia hai than phan trong c Giesu:  than phan lam ngi va than phan lam than  thieng. Kito hoc Than Kh to ra de hieu, co mach  lac va thch hp vi kinh nghiem cua con ngi  ngay nay -- thng nhay cam oi vi y thc  lch s, oi vi viec nhan manh en s kien c Giesu  la mot con ngi, oi vi kinh nghiem gap thay nhng  net tng t gia c Giesu va cac nhan vat hoac  the che khac lam trung gian cho n cu o cua Thien  Chua trong cac ton giao khac -- ma van bao  toan c cac iem giao ly lien quan en: Nhap The,  thien tnh cua c Giesu, vai tro lam trung gian  cho n cu o cua Thien Chua, tam thch dung pho quat,  va tnh chat quy pham toan vu. Kito hoc Than Kh  cung ap ng ung tieu chuan cua viec quyen lc  hoa (empowerment), ngha la cung ng mot nen tang  vng chac cho the cach lam mon o bang viec xac  minh ve s kien c Giesu va con ngi chung ta la  ong ban tnh, cung nh ve tnh chat lien tuc trong  hanh ong Thien Chua nh la Than Kh quyen lc hoa  c Giesu va chung ta. Kito hoc Than Kh cung minh  giai cho thay rang n cu o ban qua trung gian c Giesu  th chat che gan lien vi loi song khuon rap theo va  trong Than Kh; the nen, n cu o ay co anh hng  oi vi sinh hoat cua nhng con ngi ang song  gia dong lch s. Nh vay, Kito hoc, i song  an sung, giao hoi hoc va linh ao kito lien he vi  nhau mot cach het sc mach lac.

Boi canh ma bai khao luan ung ho Kito  hoc Than Kh nay a chon lam khuon kho, chnh  la boi canh a dang cua cac hnh thai Kito hoc  khac nhau gap thay trong Tan c. S kien ay muon  noi rang mot hnh thai Kito hoc khong co quyen g e t  at mnh vao v tr oc ton ma khai tr cac hnh  thai khac. Nhng ong thi, than hoc he thong cung  co bon phan phai la chon mot chu iem lam trong  tam, va co gang tien hanh cong tac lam sao cho  kien nh va mach lac. o la ieu ma lap trng  ung ho nay co the lam c, v Kito hoc Than  Kh co u thai o ci m e thu nhan nhng  y kien va luan iem cua cac hnh thai Kito hoc khac  c coi nh la tat yeu oi vi cong tac tm hieu ve  c Kito. Luan e neu len ay la nh the nay:  ngay nay, chu trng phat trien Kito hoc Than Kh toan  dien la chon la mot lap trng co kha nang  song manh va tien phat lau ben. Du ay ch la  mot chu trng co tnh cach n thuan xay dng, th ai  cung ro la lap trng cua bai viet  nay oi nghch lai vi qua trnh phat trien cua Kito  hoc Ngoi Li hien hanh. Du a tranh het moi  hnh thc so sanh, th lap luan oi chieu gia hai hnh  thai Kito hoc luc nao cung c ham ngu mot  cach mac nhien. V the, bai khao luan nay xin ket thuc vi gia thuyet noi rang Kito hoc Than Kh th  tng oi thch hp vi cac d lieu Kito hoc ngay  nay hn la Kito hoc Ngoi Li. Noi the khong co ngha  la ngay nay, Kito hoc Ngoi Li khong the nao  co cho ng c na, mien la hnh thai Kito  hoc nay biet y thc ve tnh chat an du va bieu  trng cua ngon ng dung e noi ve Logos.  Nhng, ngay ca trong boi canh cua cac bieu tng  ton giao, ngon ng dung e noi ve Logos cung  b mot vai c lieu don vao trong the qua tai;  trong khi o, Kito hoc Than Kh co the thu nhan cac c lieu  nay mot cach thch ang hn. o la ieu bieu hien  ro nhat trong hai tieu iem sau ay: giao ly cua cong  ong Canxeon xac nh c Giesu ong ban tnh vi chung  ta, va giao ly cua cong ong Nixea ve thc tai cua  ang khong kem g chnh Thien Chua, hang hoat ong trong c  Giesu e cu roi chung ta. Ma o lai chnh la  cot loi cua van e Kito hoc theo ngha hep.

 

Felipe Gomez Ngo Minh phien dch.

 


[1] Roger Haight la giao s Than  hoc tai Weston School of Theology, Cambridge, tieu bang  Massachusetts, Hoa Ky. Bai viet nay mang ta e  "The Case for Spirit Theology," ang trong tap ch Theological  Studies, tap 53, so 2, June 1992, tr. 257-287.

[2] Xin neu len ay mot so cac  tieu luan co the giup lam nhng bc dan nhap  e i vao trong khoa Kito hoc Than Kh: James D.G. Dunn, Jesus and the Spirit (London: SCM, 1975); idem,Christology  in the Making  (Philadelphia: Westminster, 1980); Olaf Hansen,  "Spirit Christology: A Way out of Our Dilemma?" trong The Holy Spirit in the Life of the Church, ed. P. Opsahl (Minneapolis:  Augsburg, 1978) 172-203; Norman Hook, "A Spirit Christology," Theology 75 (1972) 226-232; Harold Hunter, "Spirit Christology:  Dilemma and Promise," Heythrop Journal 24(1983)127-40,  266-77 (bai viet nay lap luan chong lai khoa Kito  hoc Than Kh, bang cach da vao cac nguon c lieu Kinh  Thanh va kito ban s c giai thch theo mot ng  hng rieng); G.W.H. Lampe, "The Holy Spirit and the Person  of Christ," trong Christ, Faith and History, ed. S.W. Sykes  va J.P. Clayton (Cambridge: Cambr. Univ., 1972)111-130; idem,  God as Spirit (Oxford: Clarendon, 1977); Paul W. Newman, A Spirit Christology: Recovering the Biblical Paradigm of Christian  Faith (Lan-ham, Maryland: Univ. Press of America, 1987); Philip  J. Rosato, "Spirit Christology: Ambiguity and Promise." Theol. Stud. 38 (1977) 423-449.

[3] Anh ng  goi  Logos Christology la mot nen Kito hoc thng  dung cac pham tru lien quan en "bieu tng Logos/Li; noi chung, o la nen Kito hoc ien  hnh trong truyen thong kito. Con Kito hoc Than Kh  (Spirit Christology) th lai lay cac pham tru lien quan  en Pneuma/Than Kh, hoac la cac pham tru thng  dung trong Thanh Linh hoc, e trnh bay va giai  thch nhng c lieu cua Mac khai va giao ly  ve Chua Kito. Qua bai khao luan trng dan trong  chu thch tren ay, Rosato a khong e xuat mot khoa Kito  hoc Than Kh toan dien, nhng ch muon tm cach e lay  mot so chu e cua Kito hoc Than Kh ay em sap nhap  vao trong khuon mau cua Kito hoc co ien cung  nh cua Tam V hoc. e co mot cai nhn tong lc ve cac  van e dnh lu ti Kito hoc Ngoi Li, xin xem Newman, A Spirit Christology 1-27.

[4] oi luc co ngi cho rang nhng oi thay trong Kito  hoc chung quy cung ch la van e lam mat i quan  bnh: mot luc nao o, ngi ta a nhan manh qua  ang en mot trong hai ban tnh hien hu song oi trong  c Giesu: tc la nhan tnh va thien tnh, gay ra  xao tron vi nhng phan ng ngc lai. That ra, khong  phai la the. ung hn la nen coi nhng bien  chuyen oi thay kia nh la c s e t o co the  day cho bng len mot cuoc cach mang trong ng loi  suy t cua Kito hoc. Xem Karl Rahner, Foundations of Christian  Faith, (New York: Seabury, 1978)285-93: viet ve nhng phan  biet theo phng thc khoa hoc luan va luan ly hoc, gia  nhng li khang nh ve nhan tnh va thien tnh  cua c Giesu.

[5] Thiet ngh t ng c Kito theo s iep Tin Mng (kerygmatic Christ) th khong c chnh xac cho bang cach  noi nhng c Kito theo s iep Tin Mng (kerygmatic  Christs), tc la nhng cach hieu va trnh bay  khac nhau ve Ac Kito cua c tin' trong the ky au  -- cua Kito giao"; xem James D.G. Dunn, Unity and  Diversity in the New Testament: An Inquiry into the Character of Earliest  Christianity (Philadelphia: Westminster, 1977) 216

[6] Trong cuon Dynamics of Theology (Mahwah, N.J.: Paulist,  1990), toi a co dp trnh bay ay u hn ve nhieu  cach quan niem khac nhau oi vi phng phap than hoc;   ay, toi ch xin lc ke s qua ma thoi. Trong cuon A  Spirit Christology, tt. 62-67, tac gia Newman a e  ra mot loat cac tieu chuan khac nham ti viec xay dng  mot nen than hoc tch cc. Chung toi co nhieu quan iem  tng ong vi nhau

[7] Hans Kung, "Towards  a New Consensus in Catholic (and Ecumenical) Theology, trong L.  Swidler, ed. Consensus in Theology? (Philadelphia: Westminster,  1980) 1-17: bai viet trnh bay ranh mach ve mot  phng thc song moi tng quan ay tnh cach phe bnh nh va  noi

[8] Trong Experience of God (New  York: Oxford Univ., 1968) 68-98, John E. Smith a trnh bay  rong ve hoc thuyet nay. Noi cho ung th hoc thuyet nay  khong pha hoai cai thng c goi la kinh nghiem  than b. Va cho du nhng kinh nghiem ay co xem  ra trc tiep (tc la khong qua mot trung gian nao),  th quan iem trnh bay trong tac pham nay cung  cho rang thc s o cung la nhng kinh nghiem  mang tnh chat "trc tiep qua trung gian," tc la:  cho du kinh nghiem than b co c mieu ta nh la  trang thai tiep xuc "trc tiep" vi Thien Chua, bi  le Thien Chua hien dien trc tiep ni ca nhan con ngi  co kinh nghiem than b, th y niem ve s hien dien cua  Thien Chua cung phai mang mot hnh thai hay mot noi  dung bieu at nhat nh, va viec nhan thc t duy nh the  ve Thien Chua tat phai nh en cac phng tien trung  gian; rot cuoc, la nh trung gian cua cac kinh nghiem  ve thc tai cam tnh trong the gii.

[9] ay, "bieu tng"  c quan niem theo cach thc trnh bay trong cac tac pham  cua Paul Tillich va Karl Rahner; xin xem hai tac pham  ac trng trong loi trnh bay theo cach thc ay: K.Rahner  "The Theology of Symbol," trong Theological Investigations 4 (Baltimore: Helicon, 1966) 221-252; va P. Tillich, "The  Meaning and Justification of Religious Symbols," trong Religious  Experience and Truth, ed. Sidney Hook (New York: N.Y Univ.,1961)  3-12

[10] Dunn, Unity and Diversity  in the New Testament 369-70.

[11] Muon biet them ve cac hnh thai Kito hoc khac nhau   trong Tan c, xin xem Dunn, Christology in the Making (nhieu  oan khac nhau), va Unity and Diversity 33-59, 203-231.  Edward Schillebeeckx cung trnh bay ve bon trao lu  Kito hoc can ban, trong noi dung cua tac pham Jesus:  An Experiment In Christology (New York: Seabury, 1979) 401-438.

[12] E. Schillebeeckx,  Christ: The Experience of Jesus as Lord, (New York: Seabury, 1980)  463

[13] Dunn a neu ra cau hoi nh sau: V Tin  Mng (kerygma) trong Tan c mang tnh chat a dang  nh the, th th hoi co the mot cach nao o,  lay tnh chat a dang ay lam tieu ch c khong? Va  ong ket luan rang qua tien trnh phan tch va tru  tng hoa, co the phac hoa ra c mot nen mong lam  c s nhat thong va ong hp cho mot tong the cac  nhan to co chung: c Giesu la tam iem; qua trung gian  c Giesu, moi ngi c mi goi e tin vao  Thien Chua; ngoai ra, trong moi quan he niem tin ay cung  tiem an li ha ban n cu o cho nhng ngi  co long tin (Unity and Diversity, 30). Nh vay, du  lien quan en van e nay, con nhieu iem can phai  c ban ti va khong the khai trien cho u trong  khuon kho han hep cua bai khao luan nay c,  th quy pham ma Tan c va giao thuyet thng  cho thay, cung mang tch chat hien sinh; va noi cho  cung roi tnh chat hien sinh nay cung chang co  the chu n thuan ong khung trong cac cong thc bieu  at niem tin c.

[14] iem nay a c Schubert M.  Ogden ac biet nhan manh ti trong bai viet "The point  of Christology,  Journal of Religion 55 (1975) 375-95, va  a c khai trien rong ra hn trong cuon The Point of  Christology (San Francisco: Harper and Row, 1982).

[15] Cac t  "nhn thay c" va "s mo c" a  c at trong cac ngoac kep nh the la e lu y rang  t hau, can phai hieu chung theo mot y ngha bien chng,  tc la trong t the dien ngha chc nang cua mot  bieu tng lch s, chung va lam cho va cung  va khong lam cho Thien Chua co the nhn thay va  s mo c. Neu bo quen i cach thc dien ngha  bien chng ay, th ch biet chu y ti co mot pha, thieu  mat toan bo, e i en cho nhan thc meo mo ve  thc tai

[16] Neu  muon so sanh va noi ket cach quan nien nh the ve n  cu o vi cac cach the quan nien khac trong Tan c va  trong van ban cac Giao Phu, th ngoai thien khao  luan sau rong cua E. Schillebeeckx, Christ 81-626,  xin xem them Stanley B. Marrow, "Principles for Interpreting  the New Testament Soteriological Terms, New Testament Studies 36(1990) 268-80, va Michael Slusser, "Primitive Christian  Soteriological Themes,Theol. Stud. 44 (1983) 555-69.

[17] Lampe lu y rang quan niem ve n cu o co anh  hng sau rong oi vi Kito hoc; the nen, tac gia  phan biet gia hai the loai nhan quan ve n cu o:  n cu o xay en toan bo ngay mot luc vao mot  thi iem lch s, va n cu o dien ra theo  mot tien trnh lien tuc cung nh song hanh vi cong  trnh tao dng va vi lch s. Bai viet nay  da theo quan quan iem th hai, cung la quan iem cua  tac gia Lampe: xin xem God as Spirit 14-15, 32-33; va  Newman, A Spirit Christology 9-10.

[18] Lampe a ra nhng nhan nh phan tch ve khai  niem Than Kh cua thi tien Kito giao, trong God  as Spirit 41-60; va can c nhieu hn vao khoa chu  giai, Newman cung trnh bay nhng nhan nh tng  t, trong tac pham A Spirit Christology 69-94.

[19] Lampe, God as Spirit 37, 115-6, 179; Newman, A Spirit Christology 79; Dunn, Christology in the Making 131, 266. Xet theo quan  iem Kinh Thanh, th co the noi rang Kito hoc Ngoi Li  thc ra cung ch la Kito hoc Than Kh, v bieu tng  Khon Ngoan co the c ong nhat hoa vi cach bieu at  Thien Chua nh la Than Kh (Kn 1,7; 7,25), va Khon Ngoan  trong Kinh Thanh la y niem giup cho thau hieu ve y ngha  cua Logos. Xem Addison G. Wright, "Wisdom," trong  The New Jerome Biblical Commentary (Englewood Cliffs, N.J.:  Prentice Hall, 1990) 513tt; Pheme Perkins, "The Gospel according  to John" (ibid. 951tt).>

[20] Khong nen nham lan khai  niem trung gian vi y niem phng tien a  c ban ti trc ay. Y niem phng tien la mot pham tru nhan chung hoc va khoa hoc  luan; con khai nien ve mot trung gian en t  Thien Chua xuong trong the gian, la mot pham tru vu  tru quan.

[21] Dunn, Jesus and the Spirit 41-67; xem Newman, A Spirit Christology 103-137.

[22] Dunn, Jesus  and the Spirit 52.

[23] Ibid. 66; xem Lampe, God as Spirit 26-31.  Newman xac tn rang "ngon t c Giesu dung e  dien at ve vng quyen Thien Chua co the c chuyen  dch mot cach het sc chnh ang, thanh ngon t bieu  at s hien dien va hoat ong cua Thien Chua nh  la Than Kh" (A Spirit Christology 116).

[24] Xem Dunn, Unity  and Diversity 213-217.

[25] Lampe, God  as Spirit 62

[26] Dunn, Christology in the Making 129-162; Con  Lampe th phan tch khai niem Thien Chua nh la Than Kh  trong tng quan vi c Kito, ac biet la qua cac van  ban cua Phaolo, cua Luca va Gioan; xin xem God  as Spirit 5-10, 61-94

[27] Dunn, Unity  and Diversity 216.

[28] Dunn, Christology in the Making 266-7

[29] Mot cach nao o, bieu tng Logos  a la nguyen nhan a ti lac thuyetphu thuoc (subordinationism), bi le, thay v c dung  nh mot loi nhan cach hoa, nh mot hnh thai tu t, th  bieu tng ay a tr thanh mot hnh thc ngoi  v hoa; cong ong Nixea a phai gia cong e giai  toa cho van e lan lon o. Xem Lampe,God as Spirit 12-13, 41, 132, 140-144; Dunn, Christology in the Making 161.

[30] Lien quan  en nguyen tac ve loai suy lam nen tang cho khoa chu  giai, xin xem Haight, Dynamics of Theology 172-3.    ay, "kinh nghiem thong thng gia loai ngi"  khong co ngha la kinh nghiem cu the theo so lieu thong  ke, nhng la kinh nghiem chung cua con ngi, v  no thuoc c cau noi tai ac thu cua nhan loai: moi  ngi eu co kha nang e cam nghiem nh vay;  th du, th giac la thuoc c cau noi tai cua con ngi,  du mot so ngi co the b mu t luc mi  sinh ra

[31] Ve tnh chat tng quan gia cac  khai niem "Than Kh" va "an sung" oc  thay trong cac van ban cua Phaolo, xin xem Dunn, Jesus and the Spirit 201-5. Con ve than hoc an sung  theo K.Rahner, th xin oc Foundations of Christian Faith 116-133.

[32] Gl 2,19-20;  xem Reinhold Niebuhr, The Nature and Destiny of Man 2 (New  York: Charles Scribner's Sons, 1964) 107-126

[33] He cuoc song con ngi trong boi canh cua  mot thi iem y thc lch s, cang c hieu  nh la mot bien co t do c phong sinh vao trong  dong lch s, th ngon t ton giao dung e  ch ve an sung ong tac nh the, cang trc tiep ong  gi mot vai trong yeu trong viec con ngi t hieu  biet ve chnh mnh. Ngay nay, chang co ai lai i hieu con  ngi nh la mot th nhan tnh tru tng, tron  ven hoan b vi nhng ac tnh co the xac nh c  mot lan cho tat ca.

[34] D. M. Baillie, God Was in Christ (New York: Charles Scribner's Sons, 1948) 106-132.

[35] Y thc lch s  ngay nay khong cho phep noi rang thc trang c Giesu  lam ngi that s co y ch ve mot ban tnh loai  ngi toan ven nhng tru tng, vi mot ngoi  v than linh, ch khong co mot nguyen tac hien hu loai  ngi, lam nguyen ly hien hu. V the, co y kien  cho la nen noi ve hai ban tnh trong mot nhan v. Lampe  viet rang: "Kito hoc Than Kh can phai san sang  nhn nhan rang chu the cua kinh nghiem ni c Giesu  Kito la mot con ngi. Ngoi v (hypostasis) khong  phai la Logos nhap the, nhng la mot con  ngi." ("The Holy Spirit and the Person of Christ"  124). Ve cuoc ban thao lien quan en chu e nay,  xin xem E.Schillebeeckx, Jesus 652-69.

[36] Lampe, "The Holy Spirit and the Person  of Christ" 124

[37] Newman, A Spirit Christology 179; xin xem them 180-2.

[38] Xin xem Dunn, Unity and  Diversity 228; cung nen oc Lampe, God as Spirit 114-5. Van e kho khan oi vi khai niem ve mot cuoc tien  hien hu cua c Giesu la cho khai  niem ay khong phu hp vi giao ly cua cong ong  Canxeon day rang c Giesu la ong ban tnh vi  chung ta. Xem Lampe, "The Holy Spirit and the Person of Christ"  119.

[39] Tat ca cac tac gia e xuat va ung  ho Kito hoc Than Kh, eu nhan manh en iem het sc can  ban nay. o la mot trong nhng yeu to xay  dng nong cot nhat cua Kito hoc Than Kh. Xin xem  Newman, A Spirit Christology 176-7; Lampe, "The Holy Spirit..."  117-8; Hook, "A Spirit christology" 229

[40] Rat thng khi cac sach bao Kito giao quan  niem s viec Nhap The cua Ngoi Li nh la mot  s kien phu nhan than phan lam ngi cua  c Giesu. o la ieu thay ro ac biet trong cac  ban trnh thuat ve c Giesu: dien vien chu yeu  va that s trong lch s khong phai la mot  con ngi, nhng la mot dien vien than linh, la  Thien Chua cai trang lam ngi, v khong g khac  hn, nhan tnh tru tng ch la mot dung cu thu ong  Thien Chua dung e hanh ong

[41] Lampe, "The Holy Spirit..." 125-6; Hook,  "A Spirit Christology" 228.

[42] Xin xem Newman, A Spirit Christology 139-70. Da theo lap trng "Thien Chua nh la Than  Kh," Newman quan niem vai tro cu o cua c Giesu  nh la lam trung gian cho n cu o ay. Coi vai tro  cu o cua c Giesu nh la co tnh cach mac khai  va mau mc do s viec Ngai la hien than nang  ong cua Thien Chua nh la Than Kh, thiet tng  khong phai la lam cho quan iem cua tac gia  b meo mo i.

[43] Xem Newman, A Spirit Christology 179.

[44] Xem Lampe, "The Holy  Spirit..." 120, 126-7

[45] Newman, A Spirit Christology 182-183.

[46] Dung t theo cach nay th khong  khac g cach dung khai niem "tnh cach (qualitas)  trong ngon ng kinh vien, tc la gom ham y ngha  oi lai vi "ban chat," "yeu tnh," "ban  tnh." Loi dung t nh the muon noi len mot khac  biet ve tnh cach, ch khong phai la ve ban chat

[47] Hook, "A Spirit..." 229. Hook  cho la s hien dien cua Than Kh trong c Giesu th  tng t nh la viec Nhap The. Lampe cung giai  thch s khac biet ve "pham chat" cua moi ket  hp gia Thien Chua vi c Giesu so vi moi ket hp  gia Thien Chua vi cac ngi khac, nh la mot  s khac biet ve "mc o." Ong mieu ta cach  thc c Giesu ng ap oi vi Thien Chua nh la hoan  toan. Nhng moi hiep nhat "hoan toan" gia  Thien Chua vi c Giesu khong the nao giam bt  i c nhng gii han co hu trong than phan lam  ngi ma c Giesu a mang lay, ngoai tr toi loi; tnh trang ngoai tr nay tng trng cho  thai o c Giesu ap ng toan ven oi vi thanh y  cua Thien Chua. Lampe, God as Spirit 23-24, 111-112.

[48] Newman, A Spirit  Christology 185-6, 205.

[49] Con can phai xac nh cang minh bach th cang  tot, nhng g lam nen tnh chat quy pham ay. Neu ch  khang nh c Giesu la quy pham ma khong minh chng  bang nhng luan c ro rang, th d nhien la  cha u.

[50] o la nhng mau ien hnh e ra trong bai viet  cua J.Peter Schineller, "Christ and Church: A Spectrum of  Views, Theol. Stud. 37( 1976) 545-566. Con P.Knitter,  J.Hick, A.Race va G. D'Costa th phan loai cac mau cu  the theo mot thc cach khac, khong ro rang cho bang  cac mau tren ay.

[51] Bai  khao luan cua K.Rahner, "The One Christ and the Universality  of Salvation," Theological Investigations 12, 161-178,  la mot th du cho thay ro ve hnh thai Kito hoc ay

[52] Xin xem Raimundo Panikkar, The Unknown Christ of Hinduism: Towards  an Ecumenical Christophany, (Maryknoll, N.Y.: Orbis, 1981).

[53] Xem ra o la lap  trng cua Lampe trnh bay trong cac tac pham "The  Holy Spirit... 127-8, va God as Spirit 112-4, 180-2. Con  Newman th khong thch dung cac thuoc t nh "tuyet  oi" hoac "chung quyet" e ap dung cho c Giesu,  v lch s van cha ket cuc; xem A Spirit Christology 205-9.

[54] Lampe, God as  Spirit 162-163.

[55] "That ra, khong the phan biet c gia  cau nguyen vi c Kito va cau nguyen vi Thien Chua,  neu hieu Thien Chua theo ngha la ang t to lo  ra trong c Kito" (Lampe, God as Spirit 166).

[56] Xem Newman, A Spirit Christology 187-203: tac gia a  da theo quan iem cua Kito hoc Than Kh ma suy t  ve giao ly Thien Chua Ban Ngoi. Bai viet nay khong  da theo cac suy t cua Newman.

[57] K.Rahner, The Trinity (New York: Herder and Herder,  1970) 21-24

[58] Xem R. Haight, "The Point of Trinitarian Theology, Toronto  Journal of Theology 4(1988)191-204, ac biet 201-2 va so  12. Con co the ly luan them nh sau: tr con so ba  cua cac ngoi v ra, th tat ca nhng g co the  khang nh ve Thien Chua v le co ba ngoi khac biet nhau  that s trong thien tnh cua Ngai, th cung co  the c khang nh ve Ngai ngay ca trong trng  hp cac ngoi v khong khac biet nhau.