LY LCH C GIESU KITO

     [LTS:"Phuc cho nhng ai khong thay ma van  tin" (Ga 20, 29). Bi le "c tin la phng  cach chiem hu nhng ieu con trong hy vong, la  ng loi nhan thc nhng thc tai ta khong thay"  (Dt 11, 1); thc the: "Neu a xem thay ieu mnh hy  vong se c, th khong con phai la hy vong  na; v ieu a thay c, nao ai con hy vong  lam chi na!" (Rm 8, 24). "ang khi nguon...  c tin" (Dt 12, 2) la c Giesu Kito; Ngai cung  chnh la nen tang cua c tin.

     Vay neu khoa hoc loai ngi thay c tron, hieu  c het con ngi - Con Ngi Chua - ni Ngai,  th au con can en niem tin vao mot c Giesu Kito!  Cot tuy cuoc i c Giesu la mau nhiem: mau  nhiem Ngoi Li Nhap The Lam Ngi. c tin kito  da tren mot nen tang khac, khac vi nhng g la  kien co nhat trong cac khoa hoc vng chai, trong cac  s kien lch s chac chan nhat cua loai ngi.  c tin kito vt len tren tat ca nhng hoa xinh qua  ep cua tr tue loai ngi. Chung ta khong biet  en cung nh khong tin vao mot con ngi Giesu  n thuan lch s. Chung ta tin vao Con Ngi  Thien Chua Giesu Kito, Ngoi Li Nhap The, Con Mot cua  Thien Chua Hang Song. Chung ta yeu men Ngai, va c  muon tm biet cho that ro, cho that chnh xac ve Ngai,  ve Con Ngi mnh knh thng, ngay ca en nhng  chi tiet nho nhat nhat trong chuoi ngay Ngai  lam ngi song tren dng the, gia dong  lch s nay cua loai ngi. ay la  iem ma cac khoa hoc cua tr tue con ngi - ac  biet la cac nganh s hoc, khao co, chu giai  theo phng phap phe bnh lch s... - co the giup chung  ta: giup bo tuc nhng g chung ta hieu biet cho chac chan,  cho ch xac ve cac chi tiet lien quan en con ngi lch  s cua c Giesu. Tuy nhien, neu cha biet ro  va chac het c cac chi tiet ay, th khong phai  v the ma long tin thieu i nen mong! Cung thieu  chi ke biet nhieu, biet chac ma lai khong tin. Va  cung rat co the la viec biet them cho ro rang,  cho chac chan va ay u se giup cho long tin  c sang suot, manh me, linh ong va co sc truyen  cam hn.

     Co nhieu gia thiet c e xuat trong cac lanh vc  nay lam cho nhieu ngi kito khong yen long.  Du gia thuyet hay la chnh thuyet hoac la nhng  phat hien chac chan mot tram phan tram xem ra i ngc vi  le loi tin yeu cua ngi kito, th cung khong  co g la phai s ca. Da vao c Giesu  Kito, Giao Hoi khong bao gi s chan ly - chan  ly ch thc; ngc lai, Giao Hoi xac tn ve li day  cua Thay mnh: "Chan ly se giai thoat cac  con" (Ga 8, 32), va Li cua Thien Chua day phai  biet "vang phuc s that" (1Pr 1, 22) va "bc  i trong s that" (3Ga 4). Giao Hoi va ngi kito  - khong nhng khong s, ma con - tha thiet yeu  men s that na, v c Giesu Kito chnh la  s that (xem Ga 14, 6), va Ngai "a en trong  the gian ... e lam chng cho s that. Pham ai thuoc  ve s that, th nghe tieng..." (Ga 18, 37; xem Ep 4, 21) cua  Ngai. i tm va nhan ra s that la mot cach nao  o, khoa hoc i tm va nhan ra chnh c Giesu Kito. V  le o, Giao Hoi va ngi kito khong nhng  khong s, ma con yeu thch va ay manh khoa hoc  na.

     Chung toi tham ngh: nhng thien kien tren ay cung  la tam t, cung la nhng g a manh me  thoi thuc tac gia nghien cu va a ra cong hien  oc gia bai viet sau ay. NTM]

Joses Vu xuan Huyen

 

     c Giesu la mot trong nhng nhan vat noi bat nhat  trong giong lch s nhan loai, co tam anh hng  sau rong ti i song tam linh va van hoa cua  hang ty ngi [1] . V the, lam sao biet  ro c "ly lch" cua Ngai: o la mot  trong nhng khat vong sau xa cua nhieu ngi qua  nhieu thi ai khac nhau. Trong nganh Than hoc Kinh  Thanh, cac nha chuyen mon a va ang no lc  tm cho ra "bo mat that" cua Ngai, noi mot  cach khac, ho co gang tm ve mot "c Giesu nguyen thuy" (Original Jesus).

     c Giesu Kito --ban Tuyen tn ngan gon nhat cua  Giao Hoi s khai: c Giesu la ang Kito; roi sau nay  a tr thanh ten kep cua Ngai. Ten nay  xuat hien rat sm, nhng thu ban au thng c  viet ngc lai la (ang) Kito Giesu [2] --a  b au oc khoa hoc tach lam oi: mot ang la  "con ngi" Giesu, va mot ang la "ang"  Kito. Con ngi Giesu thuoc lch s, ang Kito thuoc  Than Hoc. Ngi ta cho rang, bien co phuc sinh nh mot  vc tham sau hun hut, khong the bac cau noi nhp gia  hai b xa cach noi: mat "phai" va mat "trai"  cua cung mot nhan vat. "Mat trai" Giesu va  "mat phai" Kito. "Gia c Giesu tien phuc  sinh va hoan canh hau phuc sinh la mot nam  mo" (R. Bultmann). "Nhan vat Giesu" a c  c tin va tn ly cua Giao Hoi s khai cat xen va  to iem kha nhieu, e "dng ng" nen mot "ang  Kito". ang Kito ay a c "phong than", nen  khong con trung thc la mot Giesu nh trc na.  Do o, muon tm ve mot "Giesu nguyen thuy", th  can phai lo cao cho sach "lp sn" Tn ly a  phu ben ngoai o i. Rat may, khuynh hng tach biet  "c Giesu lch s" vi "c Kito c tin"  a dan dan mat at ng trong nen Than hoc hien nay.

     Khuynh hng nay thc ra la a con cua trao  lu "Thi ai anh sang" (Aufklaerung/siecle  des lumieres) tai Au Chau. Trao lu nay phat  trien manh trong the ky 18, va co anh hng  ca ti nganh nghien cu Kinh Thanh; ien hnh nhat  phai ke en viec khai sinh ra phng phap phe bnh lch  s trong nganh nay. Theo phng phap nay, tat  ca nhng g trc o c coi la chan ly eu  phai em ra at van e va xet lai di anh sang  cua lch s, theo tieu chuan xac thc cua s  hoc, sau o neu can, th se "sa sai" nhng  g c coi la chan ly. Them vao o, ngi ta  con ap dung cac phng phap khac, nh phe bnh van chng,  phe bnh tai lieu, lch s hnh thanh va soan  thao cac van ban..., cung nh da vao cac  kham pha cua nganh khao co, e soi sang van e.

     Ban au, van e nguon goc cua Giao Hoi c em ra at  lai. Ngi ta t hoi: c Giesu co thc s muon  thiet lap Giao Hoi va co ng ra thiet lap Giao Hoi  mot cach trc tiep khong (nh Mt 16, 18 cho biet), hay Giao  Hoi ch la "mot tien trnh" (A. Voegtle) lch s  cua con ngi xa hoi? Ngi ta cho rang: Kito  giao ch mi khai sinh t thi Giao Hoi xuat hien,  ch khong phai t thi c Giesu (W. G. Kuemmel),  ly do rat n gian la v chnh c Giesu cung cha  phai la mot kito hu ma van con la  mot tn o trung thanh cua Do Thai giao (R. Bultmann).  [3] Nhng sau  o, van e nay lai e ra them nhieu van e khac:  Trc khi thac mac ve Giao Hoi, th tat phai thac mac  ve chnh V sang lap Giao Hoi: Ngai la ai, sinh nam  nao, chet nam nao va hoat ong tai au, c  bao lau?

     Nhng ngi au tien a khi ra van nan nay  la H. S. Reimarus (1694-1768), G. E. Lessing (1729-1781) roi  en D. F. Strauss (1808-1874) va J. Weiss (1863-1914). Cuoc  tranh luan a at en cao iem vao the ky 19;  nhng en au the ky 20, th A. Schweitzer (xem: Geschichte  der Leben-Jesu-Forschung, xuat ban lan au nam 1909) a  mng tng c s that bai cua no lc nay.  Con oi vi R. Bultmann (Jesus, 1926), th dng  nh ong muon "bo cuoc" va khong con tha  thiet ban luan g ve c Giesu lch s na. Ong  cho rang khong the tm ve mot c Giesu ch thc trong mot  qua kh qua xa xoi nh the c; v the, hay nhat la  nen cham dt viec nghien cu ve e tai nay luon  cho gon. G. Bornkamm trong cuon sach xuat ban vao nam  1956 (Jesus von Nazareth), cung cho rang hien nay khong  ai con co kha nang viet lai ly lch c Giesu c  na; nhng g a viet ra - theo ong - ch la  san pham cua cac nha Than hoc det th, hay la  san pham cua cac nha th co nan cho ra Than hoc.  The nhng, M. Dibelius (Jesus, 1939) van hang say tiep  tuc lan bc tren con ng nghien cu cua ngi  xa. Va sau nay, con co them E. Stauffer (1957) la  ngi co le nhiet thanh nhat trong viec nay.  Hien nay, van con H. Conzelmann, G. Ebeling, E. Fuchs,  E. Kaesemann, J. Blank va W. Trilling tiep tuc nghien cu  theo chieu hng ay; roi mi ay J. Gnilka, a cho xuat  ban tap khao luan cong phu ve c Giesu, day  331 trang (xem: phan tai lieu tham khao di ay). Mi  nhat con co mot bai khao cu cua J. Kremer,  "Wer war Jesus wirklich. Orientierungshilfe eines Bibelwissenschaft-lers,"  trong tap ch Stimmen der Zeit so thang 9/1991, tr. 579-596.

     Hien nay, so lng sach bao ban ve van e noi tren  a gia tang khung khiep. Nhat la sau khi khoa khao  co kham pha ra hai "th vien" tai Nag' Hammadi (canh  song Nil) vao nam 1945/46 va Qumran [4] vao  nam 1947, ngi ta lai ua nhau viet tiep va a  tng co dp nuoi ao vong cat ngha c het nhng  van nan chung quanh con ngi c Giesu va giao huan  cua Ngai. Ngay ca cac nha Than hoc Do Thai  cung bat au lu tam ti c Giesu. Sch. Ben-Chorin goi  Ngai la "ngi anh em" (Bruder Jesus. Der  Nazarener in juedischer Sicht. Muenchen (1.)1967). Roi nhng  ngi cong san hoac vo than cung lao au vao  nghien cu, e kham pha them "s that" ve nhan vat  Giesu. Cac nha van, nha bao b cuon hut va "lac  loi" vao trong lanh vc nay, cung a  viet nen nhng thien tieu thuyet trang giang ai hai,  chon Giesu lam vai chnh. Th du, K. F. Bahrdt a xuat  ban vao nhng nam 1784-1792, bo "ly lch c  Giesu" day 3.000 trang. K. H. Venturini a xuat ban  vao nhng nam 1800-1802, mot bo tng t vi 2.700  trang. Trong bo "kiem hiep" nay, Venturini a  tieu thuyet hoa moi quan he thay tro thanh "moi  tnh" gia c Giesu va Maria thanh Magdala.  Cuon phim "Cn cam do cuoi cung (The last temptation  of Christ) mi ay cung ch la tro nhai lai  chuyen cu cua ngi xa. Hien nay, nhng sach  bao va phim anh thuoc loai nay van con  nhan nhan tren cac th trng thng mai. Mi nhat  hien nay phai ke en cuon phim "Giesu thanh Montreal".  Con ve sach bao, th t Le Monde, so ra ngay  13. 4. 1990, trong phan iem sach nam qua, a goi nam 1989  la "Nam Giesu (annee Jesus). Phan ln cac  tac pham thuoc loai nay thng da theo nhng  cai goi la "kham pha" mi trong nganh nghien  cu (ma phan ln ch n thuan la nhng gia  thuyet!) roi phong ai, to mau cho them an khach. Tren  thc te, chung an khach that - nhieu cuon ban chay nh tom  ti (Bestseller) va mang ve nhng "mon li"  khong lo cho ke viet - v a san b au oc, nhan  tam ngay cang to ra a nghi hn oi vi cac giao  huan truyen thong cua Giao Hoi ve c Giesu. Trong ky  nguyen ien t nay, c Giesu khong con b ong  inh tren thap gia na, ma b ong inh trong  cac sach v va phim anh ang tran ngap th  trng. Thc ra, cac oc gia nay muon lot bo  cai ma ho goi la huyen thoai (mythos) ve c  Giesu, nhng lai vo tnh dan bc i tm mot Giesu ch co  trong tng tng. Phan ln nhng loai sach  bao va phim anh nay khong co gia tr g nhieu  ve phng dien khoa hoc: chung ch la nhng a con e cua mong m mang thanh  hieu Giesu.  ay, chung ta khong chu y lu tam  ti nhng "san pham" loai nay, ma ch  muon don ca chu tam vao nhng "ket qua"  cua hn 200 nam "nghien cu ng an" va qua,  da tren nen tang khoa hoc lch s. Theo H. Schlier  (Tin lanh sau tr lai Cong giao), th cac no lc  nghien cu nay nham ti muc tieu viet len cuon "Phuc  Am th 5" sau 4 Phuc Am chnh th cua Giao  Hoi. Con A. Schweitzer th cho o la nhng ket qua  cong au ma nen Than hoc tai c, a cong hien  cho cac no lc nghien cu ng an ay.

     Trong bai nay, neu oi khi co neu len mot vai  gia thuyet "khac la" oi vi niem tin va nhng  hieu biet thong thng ve giao ly, th cung ch la  nham m rong bien cng cua van e theo nhu cau cua  tr tue ma thoi, ch khong co ngha la tat yeu chung  phan anh niem tin cua ngi viet, hoac la  nhat thiet bo buoc ngi oc phai nhan. Va lai,  a goi la "gia thuyet", th bao lau cha  chng minh c la "that", th bay lau van  con phai c coi la "gia". Lan  lon gia "gia" va "thc" la  ieu nguy hai: nguy hai cho chnh mnh trc khi gay thiet hai  cho ngi khac. Vu E. Drewermann hien nay trong nganh  Than hoc tai c, la mot ien hnh cho nhieu trng  hp a tng thay xay ra trong nhng thi  xa.

     Vi hn 2 the ky no lc nghien cu, du cha (hoac  khong bao gi) at en mc o chac chan tram phan tram,  cong trnh tm hieu noi tren khong han la vo gia tr,  v no a cong hien cho chung ta mot so ket qua tng  oi chnh xac ve "ly lch" cua c Giesu, nh sau:

0. C GIESU LA MOT NHAN VAT LCH  S HAY CH  LA HUYEN THOAI ?

     Vao the ky 19, a xay ra mot cuoc tranh luan soi  noi do viec at lai van e vi cau hoi nay: c  Giesu co thc s song tren trai at nay khong (nhan  vat lch s) hay ch la hnh anh theu det cua  ngi xa (nhan vat huyen thoai)? (xem: B. Bauer, Christus  und die Caesaren. Tuebingen 1877).

     e biet ve c Giesu, th can phai can c vao tat  ca cac nguon tai lieu noi ve Ngai hoac co chut  t lien quan ti Ngai. Rat tiec, nh hau het cac nha  sang lap ton giao thi bay gi, Ngai khong viet  g e lu truyen lai cho hau the chung ta. Phuc Am Thanh  Gioan cho biet: ch co mot lan c Giesu a viet, nhng  lan o, Ngai lai viet tren at, va chung ta khong  biet chac Ngai a viet nhng g! (8, 6. 8)

     Nguon tai lieu chnh thc ve Chua Giesu la cac Phuc  Am va cac Thanh Th trong Tan c. Nhng cac nguon  tai lieu nay lai c ghi lai sau khi c Giesu a  la khoi i nay hang may chuc nam. Thanh Phaolo  la ngi au tien (Th gi giao oan Thexalonica  viet vao nam 50; Th 1Cr viet vao khoang nam 56)  a viet ve c Giesu va giao huan cua Ngai,  nhng chung ta khong biet chac Phaolo co quen biet vi con  ngi Giesu bang xng bang tht hay khong; ong thi,  trong cac nguon tai lieu do ngai cung cap, ngai  khong he lu y ti "c Giesu lch s", ma  ch lu y ti "c Kito" a chu t nan va  song lai hien vinh. Con ve cac Phuc Am, du la  ngi au tien a khi cong viet Phuc Am,  th Macco (khong phai la Mattheu nh ngi xa  thng lam tng), th Macco cung a bat au  cong viec ay kha tre, tc la vao nhng nam  60-70. Hn na, ngai khong phai la mon e trc  tiep cua c Giesu, ma ch la mon e cua  Thanh Phero. Cac Phuc Am khac con c viet tre  hn: Phuc Am Thanh Mattheu c viet khoang nam 80.  Phuc Am Thanh Luca (mon e cua Phaolo) c viet  vao khoang nam 70-80. Phuc Am Thanh Gioan c  viet vao nhng nam cuoi the ky th I. Them vao  o, - thiet tng cung nen biet, - cac Phuc Am  khong phai la nhng tac pham a c viet  "mot mach" t luc khi s cho ti khi xong,  nhng la ket qua cua mot tien trnh "su tam"  qua nhieu giai oan va the he khac nhau: luc au Phuc  Am ch la nhng van ban c dung trong  Phung Vu, nhng bai Giao Ly, nhng bai Giang  Thuyet... cua Giao Hoi s khai. Phan noi bat, co knh  nhat va c viet mot cach kha lien tuc co le la  bai tng thuat ve cuoc t nan cua c Giesu.  Tuy nhien, khi soan lai nh the, cac Thanh S a khong  at nang cac chi tiet lch s. Chu y cua cac  v khong nham ranh mach ghi lai ly lch c Giesu cho  bang ghi lai nhng hoat ong va giao huan cua  Ngai. Cac bai tng thuat o khong phai la  nhng t bien ban cua canh sat, nhng la  nhng tap chng ch cua long tin: long tin cua  cac ngai va cua Giao Hoi s khai. Cac v khong  phai ch muon truyen ba ieu chnh mnh a thay va  a nghe, nhng con muon lam chng cho thay o la  nhng ieu xac thc. Truyen ba, ma khong can lam  chng g th tng oi de. Ngi ta co the truyen ba  mot de dang mot triet thuyet, mot y thc he, mot  nhan sinh quan, mot vu tru quan..., neu khong can phai  lam chng ve tnh chat xac thc cua chung. Nhng trai  lai, la mot ieu rat rat kho, khi can phai lam  chng, nhat la khi phai lay mang song, tc la  chnh cai chet cua mnh ra ma lam chng: chet e  ky ten va ong dau xac nhan cho nhng ieu mnh noi.  Va khi lam chng nh the, cac ngai cung a  khong quan tam en viec lam chng ve cac chi tiet lch  s, cho bang lam chng ve cac chan ly cu o. Nhng  du cac ngai co chu trong ti cac chi tiet lch s  o chang na, th cung nen biet them rang, quan niem  ve "lch s" cung nh ve cach thc trnh bay  cua ngi xa khong the hoi u nhng ieu  kien "khoa hoc" e c goi la chnh xac ung  theo nhng g ky thuat ngay nay oi hoi,  khi viet s. Lay tieu chuan thi nay ma phe bnh  ngi xa co phai la khe khat qua hay khong [5]

     V nhng ly do tren ay, nen khi oc Phuc Am, chung  ta thng thay nhan nhan nhng cach ch nh kha  m ho ve khong gian va thi gian, nh: "luc ay",  "khi o", "khi", "va khi cac Ngai  i tiep", "khi c Giesu bat au rao giang tren  b ho", "sau o Ngai lai i tiep", hoac  nhng loi dien ta tng t. Neu xet theo tieu  chuan cua s hoc tan tien ngay nay, ngi  ta co the noi c rang: khong co mot thang nam nao  ghi lai trong Tan c, ang c ke - ve mat s hoc  - la chac chan 100 % ca (W. Trilling). W. G. Kuemmel (Einfuehrung in das NT) con cho rang ngay ca Thanh  Macco, v thanh s au tien, cung khong co mot khai  niem g ro rang ve a hnh, a vat cua vung  Palestina thi c Giesu.

     Dau the, cung khong c phep ket luan cho rang Tan  c ch la san pham cua tng tng, khong  goi ghem mot gia tr lch s nao. Thc ra, neu e  y khi oc, th se nhan ra c ngay nhng net ai  cng ve mot boi canh lch s cua mot thi  tuy xa xa nhng van con rat sinh ong trong o:  nhng nhan vat lch s nh vua Heroe Ca va  con cua ong la Heroe Antipas, quan tong tran Philato...  thay phien nhau xuat hien tren chnh trng. Trong xa  hoi ay, cung co nhng phe phai ton giao hoac ang  phai chnh tr phc tap nh Sauxe, Pharisieu, nhom Cuong Nhiet  (Zelotai), nhom tay chan Heroe (Mc 3, 6; 12, 13t)...  Ngoai ra, con co ca Hoi ong toi cao cua Do  thai giao, co en th va viec phng t; co s  khac biet ve nao trang gia ngi dan mien Galile  (mien Bac) va Giuea (mien Nam); co thue en th  va thue cho ngi Roma... Nhng chi tiet ay tuy  nho nhat, nhng cung u ve nen nhng net  cham pha kha chan thc ve mien Palestina, di quyen bao  ho cua e quoc Roma thi o. Boi canh ay rat  phc tap, co mot khong gian va mot thi gian nhat  nh, khong the la san pham cua tng tng  c, nhng la dau vet lch s rat xac thc con lu lai trong o.

     Huan th cua Uy ban Giao hoang ve Kinh Thanh pho  bien ngay 21. 4. 1964, cung a lu y nhan manh  en gia tr lch s cua Phuc Am nh sau: "e  minh nh mot cach thch ang ve tnh chat xac thc vng  chac cua nhng g cac Phuc Am trnh thuat lai,  th nha chu giai can phai can trong lu tam ti  3 giai oan truyen lu (tria tempora traditionis) a  tng chuyen at giao huan va cuoc i c Giesu  en tan chung ta" (II, . 1). Ba giai oan o la: (1)  giao huan va cac sinh hoat chung gia c Giesu vi  cac mon e Ngai, (2) giao huan va nhng mau chuyen  o c lu truyen va thanh hnh dan dan trong Giao  Hoi s khai, va sau nay (3) mi c cac thanh s  lo xep at va ghi lai.

     Ngoai ra, khoa khao co cung a gop cong khong  nho trong viec chng minh cho tnh chat xac thc cua  Phuc Am. Xin an c mot th du: J. Jeremias (xem:  Die Wiederentdeckung von Bethesda. Johannes 5, 2. Goettingen 1949)  cho rang cai ho nc c nhac ti trong Ga 5, 2 la hoan  toan giong vi ho Bethesa ma khoa khao co a  phat hien trc o; s kien nay giup xac nh c ni  chon cua phep la c Giesu a lam ngay xa.  o la mot trong nhng ong gop khong the bo qua  cua nganh nay.

Them vao o, ngi ta con lu y ti ca nhng  nguon tai lieu ngoai Phuc Am. Th du, J. Jeremias  (xem: Die unbekannte Jesu Worte. Guetersloh (4.) 1965) a  su tam nhng li tng truyen cua c Giesu khong  thay ghi lai trong Tan c, nhng c oc thay trong  cac nen van hoa co xa khac, roi em ra phan tch rat t  m, giup ngi oc hieu them ve con ngi va giao  huan cua Ngai.

     Ngoai ra, trong s sach va van chng Do thai cung  nh Roma thi o, ngi ta cung thay - du khong  nhieu nh chung ta mong c - nhng "dau chan" lch  s cua c Giesu:

     Trong mot ban tng trnh ve viec thanh Roma b  thieu huy di thi Nero, sau khi cho biet ve moi  thu ma bao chua Nero ghi long oi vi cac tn  hu Roma, Taxitus - mot vien chc cao cap va la  ngh vien vao nam 97 sau CN - con viet them nhng  giong nay (khoang nam 116/11): "Auctor nominis  eius Christus Tiberio imperiante per procuratorem Pontium Pilatum  supplicio affectus erat (Danh xng nay [= Kito hu]  bat nguon t ong Kito, la ngi a b quan  tong tran Ponxio Philato x t hnh, di thi  hoang e Tiberio) (Ann. 15-44). Nhng giong ngan  ngui nay c coi la li chng tch khach quan  nhat, chac chan nhat cung nh hung hon nhat ve con  ngi lch s c Giesu do s sach ngi i  e lai.

     Them vao o, ngi ta cung a nhac ti oan van  cua s gia Suetonio trong cuon tieu s cua  hoang e Clauio Vita Claudii (25, 4) nh sau: "(Claudius)  Judaeos impulsore Chresto assidue tumultuantes Roma expulit (Claudio  a truc xuat nhng ngi Do thai khoi Roma,  v b ong Kito khch ong, ho thng xuyen song trong tnh  trang nao loan). Tuy nhien, oan van nay khong co gia  tr nhieu cho e tai cua chung ta, v rat co the ong  Kito c nhac en ay, cha han la c Giesu  Kito, ma ch la mot ong Kito nao o. Co ieu  chi tiet nay hp vi cuoc noi loan c ghi lai trong  Tong o Cong vu 18, 2.

     Trong Antiquitates Judaeorum 20, 20, s gia Do thai Josephus  Flavius cung cho biet rang Thay ca Thng pham  Annanos (Anna II) a x t hnh Thanh Giacobe, la  "anh em cua ong Giesu, c goi la Kito" vao  nam 62. Cho khac (Ant.18, 3, 3), ong con cho  biet them: "Ong Giesu song vao thi nay,  neu coi ong la ngi th la mot ngi thong  thai. Ong la ngi a lam nhieu phep la,  la thay day nhng ai vui nhan chan ly. Ong a  loi cuon c nhieu ngi Do thai va ngi Hy  hoa (Helleniste) theo mnh. Roi khi ong b Philato phat  ong inh vao thap gia v nhng li to cao cua  cac v ng au trong chung ta, th nhng ngi luc  trc a yeu men ong van khong bo cuoc. V sau  ba ngay ong lai hien ra vi ho nh ngi con song,  theo li nhng tien tri cua Chua a noi ve  ieu nay. Ngoai ra, con co hang ngan nhng  ieu la lung khac ve ong na. Cho ti nay, dong  giong nhng ngi c goi la Kito hu a  tin theo ong, van khong giam sut." ay la mot  oan van het sc minh bach. Nhng cung v qua minh bach  nen co nhieu ngi lai nghi ng ve gia tr lch s  cua no. Ho cho rang, mot la Giao Hoi s khai a  them ca oan van nay vao bo s, hai la  t nhat Giao Hoi s khai cung a them that t nhieu  vao oan van nguyen thuy cua nha s gia  ten tuoi noi tren.

     Cac ban van t te trong bo Talmud cung nhac  ti c Giesu, va cho biet Ngai thng cong kch  viec gi luat va hay lam phep la. Co cho  mang nang tnh chat bai (Kito) giao, nh khi cho rang c  Giesu la con ngoai hon, la hang phu thuy,  hoac mang tnh chat pho (Do thai) giao, khi cho rang viec  c Giesu b t hnh la ieu hoan toan hp  phap... Sau nay, con co Toledot Jesu (Truyen ong  Giesu) gom nhng truyen hoan toan co tnh cach  bai (Kito) giao.

     Tat ca nhng tai lieu tren ay - hoac tch cc  hoac tieu cc - cung u e chng minh c Giesu la  mot nhan vat co thc, Ngai la ngi Do thai,  song va hoat ong tai vung Palestina 20 the ky  trc chung ta. Cac nganh nghien cu khoa hoc trong thi  nay cung ong thanh cong nhan la nhng giao huan  xa nay cua Giao Hoi ve c Giesu eu co nen tang  vng chac, bat nguon t cuoc i va hoat  ong cua c Giesu tren tran the, ch khong phai  la chuyen huyen thoai. Thc ra, neu Giao Hoi s khai a  huyen thoai hoa nhan vat Giesu cung nh giao huan cua  Ngai, th Giao Hoi o a khong e sot lai nhng  chi tiet tieu cc hien oc thay trong Tan c, nh viec Gioan  Tay Gia lam phep ra cho Chua, que hng cua  Ngai se khong phai la Nadaret, Giua cung  khong the nop Ngai... Nhat la Giao Hoi o a  khong e cho Ngai chet tat ti tren thap gia, nhng  phai tm cho Ngai mot hnh thc "ket cuc em ep  (Happy-End) nao o, ma ly tr con ngi co the  tam chap nhan c; cung nh khong the e Ngai i  vao coi may xanh qua "tru tng, m ho"  nh s viec thang thien a ke lai. o la nhng  chi tiet hoan toan "that li" cho viec truyen  giao ngay t ban au.

     e cham biem nhng ai con nghi ng khong biet  c Giesu co phai la mot nhan vat lch s hay  khong, ngi ta thng ke lai giai thoai sau ay: Khi  Napoleon hoi nho C. M. Wieland cho biet ve s viec  c Giesu co song thc hay khong, Wieland a tau lai  vi vua rang: "Tha hoang thng, ha than biet co  nhng ke ien khung van thng ho nghi  nh the. Nhng theo ha than, ho nghi nh the th cung chang  khac nao ho nghi lieu Giulio Xedar co song thc hay khong,  hay la ho nghi lieu chnh hoang thng ay co ang  song thc hay khong. Ai con ho nghi nh the, th ung la  hang dot nat!"

     Hien nay, khong ai con at lai van e ngay th kia na.  c Giesu c cong nhan la mot nhan vat a song  thc trong giong lch s nhan loai.

I. NGUON GOC VA THAN THE C  GIESU

1. Nam Sinh

     c Giesu co ten that la J'hosua (neu la tieng Do  Thai) hoac Jesua hoac Jesu (neu la tieng Arame). Ten nay  co ngha la: "Giave la s cu o" hay "Giave  ban n cu o". Giesu khong phai la mot ten goi  ac biet va mi la cua rieng c Giesu, nhng la  ten goi kha thong dung va rat c a chuong vao  thi o [6] . Cha Me  Ngai co ten (theo ung nguyen ng) la Joses va  Mirjam.

     Mt 2, 1 cho biet: Ngai sinh ra tai Belem, x Giuea di  thi vua Heroe. Vua Heroe la con cua Antipater  va Kypros, c chanh quyen Roma phong vng cho lam  vua x Giuea vao khoang cuoi nam 40 trc CN, nhng  mai 3 nam sau, ong mi c len ngoi. Heroe bang ha  vao nam 750 "ab urbe condita (nam 750 ke t  khi kien lap thanh pho Roma). Theo cach tnh cua chung  ta hien nay (ky nguyen kito), nam 1 (nam c Kito sinh  ra) la nam 754 ab urbe condita".

     V c Giesu giang sinh luc Heroe con ang song, cho  nen neu tnh cho ung, th phai noi la Ngai a  sinh ra vao nhng nam t 7 ti 4 trc (!) nien  lch hien nay. o la mot nham lan trong cach tnh nien  lch ngay t luc au. Nh a biet, cho ti the ky  th 6, nhan loai van cha chon c Giesu lam "moc"  cho cach tnh nien lch (dng lch) nh hien ang thnh hanh.  Mai ti nam 523-525, c Giao Hoang Gioan I mi truyen  cho tu s Dionysio Roma, - co biet danh la Dionysio  Exiguo (ke thap hen), - tnh lai ngay le Phuc  sinh cua nghi thc Alexandria ma xac nh thi bieu  cua ngay le nay cho ben Giao Hoi Roma. Nam  525, Dionysio cho xuat ban cuon Liber de Paschate.  Trong o, ngai a so sanh ba d kien sau ay: oan  Lc 3, 23, nam Hoang e ioklexian len ngoi va nam "ab urbe condita". Theo Lc 3, 23 cho biet, th c Giesu  bat au hoat ong cong khai vao khoang nam 30 tuoi.  Hoang e ioklexian len ngoi ngay 29.8.284 trc  CN. Neu can c theo ba d kien neu tren, th theo ngai,  nam 1 (luc c Giesu sinh ra) phai la nam 754 "ab  urbe condita. Sau hn 500 nam mi tnh lai t au, nen  neu co lech lac mot so nam nh the, th ch la ieu  de hieu va co the tha th c.

     Ngoai ra, cung c biet them chi tiet nay na,  o la: co le luc c Giesu giang sinh cung chnh  la luc Thay ca Thng pham Simon Ben Boethos (khoang  nam 24-5 trc CN) con tai chc tai Gierusalem.

     Theo Lc 2, 1-3 cho biet th luc c Giesu sinh ra, cung la  luc Hoang e Augusto a ra lenh cho kiem tra dan so  lan au tien, di thi Quirino lam tong tran x  Xyria. Cho ti nay, ngi ta van cha biet c ch  xac ve mot cuoc kiem tra nao nh the. Rat co the, cuoc  kiem nay a tien hanh vao nam 8 trc cong  nguyen, la nam moi bang giao gia vua Heroe va  chanh quyen Roma b st me i nhieu. Hn na, mot  v quan Quirino nao o ch co the la tong tran x  Xyria vao nhng nam t 12 ti 9/8 trc CN ma  thoi, v t nam 9-4 trc CN (nam Heroe bang ha),  chung ta a co danh tanh ch xac cua hai v tong tran  la Sentius Saturninus va P.Quintilius Varus. Theo Giao  Phu Tertuliano, khong phai Quirino nhng la Sentius  Saturninus a cho to chc cuoc kiem tra ma Lc 2, 2 a  e cap ti, vao nhng nam 9/8 ti 6 trc CN (Adversus  Marcionem IV, 9). Khong ro Tertuliano a xac quyet  nh the, v biet chac ve s kien nay, hay ch muon "ieu  chnh" lai ten cua v tong tran ay sao cho hp vi  nam 6 trc CN, nh thay ghi trong s sach ngi i  ma thoi.

     S gia Do thai Josephus Flavius (Ant. 18, 1 tt) con  cho biet la Xyria thi o, cung co mot v  tong tran ten la Quirino a ng ra to chc mot  cuoc kiem tra, nhng cuoc kiem tra nay lai c to chc  vao nam 6 sau CN, va ch kiem tra mien Giuea thoi,  ch khong kiem tra mien Galile!

     V the, co tac gia cho rang: mot la khong phai  Quirino, nhng la mot tong tran nao o a ng  ra lo vu kiem tra nay; hai la Thanh s Luca a  lan lon cuoc kiem tra cua Quirino vao nam 6 sau  CN vi mot cuoc kiem tra nao o a dien ra vao  khoang nam 4 trc CN ma hien nay chung ta cha the  biet c.

     Mt 2, 1-12 con cho biet co mot chom sao la a xuat  hien vao luc c Giesu sinh ra. Chi tiet nay a  gay to mo cho nhieu ngi. Vao nam 1606, trong  cuon sach cua ong nhan e De Jesu Christi salvatoris  nostri vero anno natalitio, nha thien van J. Kepler a  cho rang nam sinh cua c Giesu phai la nam 7  trc CN. V theo cach tnh cua ong, vao nam o, hanh  tinh Jupiter va hanh tinh Saturn a giao thoa trong  chom sao Ng au (sao con ca). Neu theo loi giai thch  cua chiem tinh hoc co thi, th Jupiter la ngoi  sao cua vu tru. Jupiter la v sao vua. Con Saturn  th oi vi ngi Babylon la ngoi sao ch hng "amuru",  nghia la x Xyria; con theo cach cat nghia  cua nen van hoa Do Thai a b Hy hoa, th Saturn la  ngoi sao cua dan Do thai. Con chom sao Ng au  la chom sao cua thi canh chung. Nh the, khi  thay hien tng tren, Ba vua (Ba nha chiem tinh) trong Mt  2 a hieu ngay la: x Xyria, hay ro hn la  tai mien Do thai (trong thi bao ho Roma, Do thai  thuoc vung hanh chanh Xyria-Palestina), mot v vua thi  canh chung va giang sinh (V, 74tt) [7] . Ngoai  ra, vao nam 1925 cac nha khao co cung a  tm thay Xippar canh giong song Euphrat, mot  bang at nung co t the ky th 3 trc CN; tren  bang o, co ghi lai viec quan sat mot ngoi sao xuat hien  vao nam 7 trc CN.

      Neu ngoi sao o a thc s xuat hien tren nen tri,  th mot la ngoi sao ay a xuat hien vao khoang  thang 12 nam 7 trc CN, khi tri chieu va toi. Nhng  neu the, th luc o lai khong co mat vua Heroe   Gierusalem, v theo thong le vao mua ong, nha  vua thng ve ngh tai Gierihko. Tuy nhien, thong le nay  khong han la mot tr ngai ln cho van e chung ta  ang ban, v cung co the vao dp le Cung hien  en th, nha vua lai tr ve thu o e d  le. Hai la ngoi sao ay a xuat hien vao khoang  cuoi thang 9 va au thang 10, luc bau tri a  toi mt. Nhng neu the, th oan tuy tung cua  "Ba vua" se kho co the la mot cuoc hanh  trnh keo dai suot 6 tuan le lien tiep trong sa mac  c, v luc o nhiet o con qua cao. Ket luan: ngoi  sao ay phai xuat hien vao thang 12 th mi co ly.

     Lc 2, 1-20 con cho biet: c Giesu sinh ra gia luc  cac muc ong va oan vat con ang ngh em ngoai  tri. Chi tiet nay cho phep suy dien e hieu rang  luc o kh tri con tng oi am ap, va ngoai  ong van con u co cho suc vat an. iem th  nhat: tren thc te, Belem kh tri ch am ap ve  em trong khoang thi gian t thang 3 ti thang  10 ma thoi; nhng thang con lai, tri kha  lanh, khong the ngh em ngoai tri c. iem th  hai: Vao mua Ha, v tri nang gat nen canh ong  Belem cung thng chay trui co. Tnh trang nay  keo dai cho ti khi nhng giot ma au mua Thu  tr lai, luc o ong co mi co the dan dan hoi  sinh. Nh the, oan vat ch ngoai ong trong khoang  cac thang 3 va 4 ma thoi. Ket luan: ngay gi  c Giesu sinh ra cung phai trung vao khoang  thi gian nay, v nh the, mi hp vi chi tiet Lc  2 a cho biet tren ay.

     Nhng tai sao lai mng le c Giesu giang sinh vao  em 24 rang 25 thang 12 nh hien nay [8] ? em  24 thang 12 ay bat nguon t au? Tha: bat nguon t  mot dp le cua ngi Roma. Vao mua ong,  em 24 thang 12 la em bat au ngan lai va ngay  bat au dai ra, nen t nam 275 tr i, ngi  Roma a da vao hien tng thien nhien nay ma  chon khoang thi gian gia em/ngay ay lam  dp mng le Than mat tri cua ho, va at  ten cho la "natalis solis invicti (sinh nhat cua  mat tri bach thang). en nam 311, di thi Hoang  e Conxtantino, Kito giao c t do phat trien, nen so  tn hu tai Roma c tang dan. Du a tr lai  ao, nhng cac tn hu nay van con tiep tuc  mng le natalis solis invicti chung vi cac ong  bao cua ho nh trc. Roi sau nay, ho a bien  le "sinh nhat cua mat tri bach thang"  thanh le "sinh nhat cua mat tri cong chnh".  Mat tri cong chnh ay c hieu la c Kito  theo tinh than cau Ml 4, 2 trong Kinh Thanh. Tuy nhien, khong  biet c ch xac la vao nam nao, cac kito hu  Roma nay a bien le cua ngi Roma thanh  le giang sinh cua c Giesu; ch phong oan la  vao khoang thi gian t sau nam 311 cho en  trc nam 336.

2. Ni Sinh

     Mt 2, 1 va Lc 2, 4 cho biet c Giesu sinh ra tai lang  Belem, thuoc x Giuea (mien Nam), con Nadaret (mien Bac)  la que hng cua cha me Ngai. Nhng neu theo cach  dien ta cua Mt, th ngi oc Phuc Am co  cam tng la que hng cua thanh Giuse phai  la Belem hay t nhat cung nam trong vung Giuea  mi phai. Thanh Giuse a a gia nh ve Nadaret to  nan, ch v s Arkhelao (Mt 2, 22) mi len ngoi, sau khi Heroe  bang ha.

     Con theo Lc 2, 26t, th que hng cua Thanh Giuse va  c Me lai la Nadaret, mien Galile. Cac Ngai ve  Belem ch la e chu toan bon phan oi vi vu kiem  tra dan so.

     Ngoai ra, luc sinh thi, c Giesu cung thng  c goi la ngi thanh Nadaret (Nazarenos  hay Nasarenos), nh oc thay trong Mc 1, 24; 10, 47; 14,  67; 16, 6. Co khi Ngai cung c goi la Nazoraios,  nh trong Mt 2, 23; 26, 71; Lc 18, 37; Ga 18, 5. 7; 19, 19. Thanh  pho Nadaret con c goi la que cha (patris)  cua Ngai (Mc 6, 1 ss). Can c vao nhng chng  c tren ay, mot so tac gia a cho rang: c Giesu  khong phai ch ln len tai Nadaret ma thoi, nhng  con sinh ra tai o na. Theo ho, truyen thong c  Giesu sinh ra tai Belem a b khuynh hng Than hoc thi  Giao Hoi s khai "sa oi" cho phu hp vi  Mich 5, 2-15. Theo li tien tri nay, th ang Cu The  phai sinh ra tai Belem, la que hng cua vua avt  (II, 52t). Tuy nhien, vng cung thanh ng Giang Sinh tai  Belem hien nay a c xay cat ngay t nam 325, di  thi Hoang e Conxtantino, e knh nh ni c Giesu  sinh ra. ay la nha th co knh nhat cua Kito  giao con sot lai cho ti ngay nay.

     Nadaret la mot thanh pho nho nam ve pha Tay  ho Gen-nedaret (co le la ten mi cua ho Kinnereth  trong Sach Dan so 34, 11; theo Ga 6, 1; 21, 1, th ho noi tren  cung c goi la ho Tiberias), va cach ho nay  khoang 25 km theo ng chim bay. Khong mot lan nao  ten Nadaret a c nhac en trong Cu c. S gia  Josephus Flavius cung khong he nhac ti thanh pho nay.  Ga 1, 46 cho biet Nadaret la mot thanh pho b khinh  re, nam trong mien Galile, va chang co g ang lu  y, ngoai nhng am quan phan loan. S viec c  Giesu a xuat x t thanh nay - nh a  noi tren kia - la mot tr ngai ln cho cong cuoc  truyen giao cua Giao Hoi s khai, v oi vi ngi  Do thai, khong the nao ang Mesia lai xuat than t  vung nay c.

3. Hoc Van Va Nghe Nghiep

     Trong Tan c, c Giesu thng c goi la Rabbi  (tieng Do Thai: Mc 9, 5; 10, 51; 11, 21; 14, 45 -- Mt 23, 7. 8; 26,  25. 49. -- Ga 1, 39. 50; 3, 2; 4, 31; 6, 25; 9, 2; 11, 8) hoac  Rabbuni (tieng Arame: Mc 10, 51; Ga 20, 16). Ban dch Hy  Lap chuyen t ay thanh didaskalos (tam dch:  thay day, s phu). Trong thi o, tc hieu nay  cha c chnh thc dung e ch nhng thay T te trong  ao Do thai, nhng van la mot kieu xng ho lch s  rat pho thong cua ngi ng thi. Co le  o cung la trng hp tng t nh ngi dan  mien Nam Viet Nam ngay xa van thng goi nhng  ngi phong nha la thay. T the ky th  nhat tr i, danh xng nay mi c chnh thc dung  e ch nhng v T te nh hien nay. V the, khong the can  c vao tc hieu nay ma ket luan rang c Giesu  a i hoc e lam Rabbi. Co le Ngai ch  la mot thng dan, khong a v khong chc tc g  trong xa hoi thi ay.

     Mot truyen thuyet T te Do thai lai cho rang c Giesu la  hoc tro cua Jehoshua ben Perakhja vao thu o.  Nhng truyen thuyet nay khong ng vng, v neu the,  th Ngai phai song di thi vua Jannaj mi ung.  Ngoai ra, theo Ga 7, 15, dan chung thi o cung  thng thac mac tai sao c Giesu khong co hoc hanh  g ma van am tng Kinh Thanh en nh vay.

     Du khong chnh thc hap thu mot nen hoc van, nhng neu  can c theo giao huan va nhng mau oi thoai trong  Phuc Am, cung nh ch nhn theo nhan quan s  hoc n thuan, ngi ta cung co the ket luan c  rang c Giesu co mot kien thc ve Do thai giao con  cao hn ca Thanh Phaolo, la ngi von c hoc  hanh en ni en chon, di chan s phu Gamalien (Cv 22,3)  rat noi tieng vao thi o, roi sau nay a  tr thanh v tong o "tr thc" nhat cua  c Giesu. Nhieu lan Phuc Am cung ke lai c Giesu  vao Hoi ng, oc Kinh Thanh roi giang day dan  chung. Ngi ta khong ro Ngai co dch Kinh Thanh  t tieng Do thai co (chnh thc) ra tieng Arame thong  dung thi bay gi, roi giang day dan chung, hay  la Ngai ch nh mot so oan Kinh Thanh nao o  quen thuoc, roi em ra cat ngha va giang day dan chung  nh the ma thoi (III, 767). Ngai rat thong thao cac  Thanh Vnh, va co le ca sach tien tri Isaia na.

     T khi khoa khao co phat hien nhieu di tch tai vung  Palestina, ac biet la tai vung Bien Chet, ngi  ta mi kham pha ra rang ngay xa tai vung nay,  dan chung a s dung nhieu th ngon ng khac  nhau nh tieng Do thai, Arame va Hy lap, gan giong nh  trong nc traen ngay nay vay: co tieng Do thai, tieng Arap va tieng Anh. Co le c Giesu a noi  va giang day bang tieng Arame. Ngay trc khi Phuc  Am thanh hnh, th nhng li noi va giao  huan cua Ngai cung a c dch sang tieng  Hy lap. Trong Phuc Am ngay nay, van con sot  lai mot vai t cua tieng Arame, a tng  thoat ra t mieng Ngai, nh: Abba ('ab/'aba:  Mc 14, 36), Ephphatha ('etpatah: Mc 7, 34), Eloi, Eloi,  lema sabakhtani (Ilah: Mc 15, 34).

     Co the noi, thi o, tieng Hy Lap cung thong dung  nh tieng Anh bay gi. Ga 19, 20 cho biet la ban  an treo tren au thap gia c Giesu c viet bang 3 th  tieng: Do Thai la tieng ban x, La Tinh la tieng  bao ho, va Hy Lap la tieng thong dung nhieu ngi  biet. V the, co tac gia cho rang rat co the c Giesu  cung a thong hieu ca tieng Hy Lap na. Thi  o ai thong hieu tieng Hy Lap, th c xep vao thanh  phan tr thc, giong nh nhng ai thong hieu ch Nho  trong xa hoi Viet Nam ngay xa, va nhng ai  thong hieu tieng La tinh trong xa hoi Au chau thi  Trung co vay.

     Cac bai giang cua Ngai thng khong phai  la nhng bai ng khau theo hoan canh, nhng  la nhng bai a c can than suy ngh va  chu ao don trc. V neu em dch ngc nhng ban  van Phuc Am con lu truyen bang tieng Hy Lap ra tieng  Arame, th se thay nhng dau vet con sot lai  cua cac hnh thc oi ngau, song song, phan e,  co am van co nhp ieu ay u... Trong cach giang  day, Ngai thng dung ngu ngon; tuy nhien hnh  thc nay khong phai la sang kien rieng cua  Ngai, nhng la mot hnh thc kha thong dung va  rat c a chuong Phng ong thi bay gi.  Cac bai giang cua Ngai thng lam chat  lieu m au cho cac cuoc oi thoai vi dan chung hay  vi mon e cua Ngai, hoac cung co the la  ket qua thu hoach t cac cuoc gap g nh the.  Ngai thng giang mot so e tai nhieu lan,  en o khong phai ch cac mon e theo Ngai ma  ngay ca dan chung cung thuoc long e co the tiep  tuc ke lai ay u cho nhng ngi cha co dp  nghe qua. ac biet, khi noi ve Thien Chua, theo thoi quen "k  huy" trong Cu c (VIII, 32), Ngai thng  dung the thu ong than linh (passivum divinum).

     Trc khi ra hoat ong cong khai, c Giesu a hanh  nghe "tekton la nghe cua Thanh Giuse. Chung  ta thng dch ch o la th moc. Nhng thc ra  t "tekton bao quat kha nhieu viec khac nhau  nh lam cau cong, lam guong nc, xay nha, lam  ca, sa yen nga... nh mot ban van Hy Lap bang  giay coi (papyrus) thi o cho biet. Con noi nghiep  cha la chuyen thong thng trong xa hoi Do Thai  thi o. Cha co bon phan phai day nghe cho con, nh  mot cau trong van chng T te a viet: "Khong lo day  nghe cho con, la day no i trom cp" (bQid 30b)  (VIII, 77).

     Ngoai ra, Phuc Am khong may may - du trc tiep  hay gian tiep - mang theo mot dau vet g e t o co  the lien tng ti mot bong "hien the" nao  trong ca cuoc i cua c Giesu; the nen, s  kien Ngai a song oc than la mot s that lch  s khong the nghi ng c. Theo thien y, neu Ngai  a lap gia nh (hoac co them anh ch em ruot tht, nh  nhieu nha than hoc Tin Lanh va oi khi ca  Cong Giao (!) chu trng), th khi sap trut hi th  cuoi cung tren thanh gia, Ngai a khong pho thac  c Me cho ngi mon e yeu dau lam chi. Neu co  ngi ruot tht trong gia nh rieng cua mnh ma  i pho thac me mnh cho ngi ngoai gia nh, th o  la viec lam hoan toan trai ngc vi tam  tnh gia nh A ong. o la iem tam ly A ong  ma nen Than Hoc Tay Phng co le cha hieu noi. Moi  tnh gia Maria thanh Magdala va c Giesu ch la  san pham "tieu thuyet hoa", hoan toan khong  co mot chut nen tang nao trong Tan c.

     Neu tom lc cuoc i nien thieu cua c Giesu,  th se co c nhng iem chnh sau ay:

         S than Gaprien truyen tin cho c Me: thang  6/7 nam 8 trc CN.

         c Me i vieng ba Thanh Elisabet: thang  6/7 nam 8 trc CN.

         c Me tr ve Nadaret: thang 9/10 nam 8 trc  CN.

         Ve Belem lam bon phan oi vi cuoc kiem  tra dan so: thang 2/3 nam 7 trc CN  (i ng mat 4 ngay).

         c Giesu giang sinh: thang 3/4 nam 7 trc CN.

         c Giesu chu cat b: 8 ngay sau khi sinh.

         Dang c Giesu vao en Thanh: 4/5 nam 7 trc  CN.

         "Ba Vua" ti th lay: au thang 12  nam 7 trc CN. (sm nhat la cuoi thang 9 nam   trc CN.)

         Tron sang Ai Cap: gia thang 12 nam 7 va  au nam 6 trc CN, co le theo con ng ngan nhat qua nga Askalon, i doc theo b  bien ma ti bnh nguyen song Nil, ni a co nhieu ngi Do thai en lap c.

         (10)Tham sat cac tre em tai Belem: au nam  6 trc CN.

         Vua Heroe bang ha: thang 3 nam 4 trc  CN.

         Tr ve Nadaret: cuoi mua He hay mua  Thu nam 4 trc CN.

        Len en Thanh luc 12 tuoi: nam 6 sau CN. (IV,  289)

II. CUOC I CONG KHAI CUA C  GIESU

     Cuoc i cong khai cua c Giesu co the chia lam  2 giai oan: (1) giai oan thanh cong luc ban au, thng  c goi la "Mua Xuan Galile" tng oi ngan  ngui, va (2) giai oan b tay chay vao luc cuoi  i. Lc 9, 51 cho chung ta thay ro khuc quanh lch s  o: "V gi hien than a iem, nen Ngai can  am i len thanh Gierusalem."

1. Nam Khi au Hoat ong

     Lc 3, 23 cho biet c Giesu bat au hoat ong cong khai vao  "khoang 30 tuoi." So tuoi o co chnh xac hay khong?  Ch biet rang o la con so rat thng gap thay trong  Kinh Thanh: Giuse ra mat Pharao, vua Ai Cap, luc ong 30 tuoi  (St 41. 46); avt c xc dau phong vng, luc ong cung  va 30 tuoi (2 Sm 5. 4); Edekien c goi lam tien  tri cung hoi 30 tuoi. Cho nen, co le o ch la  con so bieu tng, tng t nh quan niem "tam thap nh  lap" cua ngi A ong. 30 la so tuoi ly  tng e lap than. V the, E. Stauffer ket luan rang chi  tiet Lc 3, 23 cho biet, khong phai la chi tiet lch  s ang tin cay. Ngoai ra, Lc 3, 23 ch noi "khoang"  ma khong xac quyet la 30 tuoi tron.

     Trc khi ra hoat ong, c Giesu a chu phep ra  t tay Gioan Tay Gia. o la ieu kha chac chan.  Gioan Tay Gia la mot nhan vat lch s co thc,  khong the nghi ng; s gia Josephus Flavius cung  a nhac ti nhng hoat ong cua ngai. Lc 3,  1 a e lai cho chung ta mot chi tiet lch s (co  the c coi la chac chan nhat trong cac chi tiet Phuc  Am ghi lai), khi cho biet Gioan Tay Gia a khi  s hoat ong vao nam th 15 thi Hoang e Tiberio.  S sach cho biet la Augusto bang ha ngay 19.  8. 14 sau CN. Nh the, nam th 15 thi Hoang e Tiberio  hoac la nam trong khoang thi gian t 19. 8.  28 ti 18. 8. 29 sau CN, neu da theo cach tnh cua Roma;  hoac la nam trong khoang thi gian t 1. 10.  27 ti 30. 9. 28, neu tnh theo cach cua Xyria. Tuy nhien,  theo y kien cua nhieu tac gia, th cach tnh cua  Xyria co le hp ly hn. Hn na, nhng danh tanh  c ke ra trong Lc 3, 1. 2 eu xac thc, khi em oi chieu  vi lch s ngi i: Ponxio Philato lam  tong tran x Giuea t nam 26 sau CN; Heroe Antipas  lam vua x Galile t nam 4 trc CN ti 39 sau CN;  Philippo lam vua x Iturea t nam 4 trc CN. ti  34 sau CN; Hanna la thay ca thng pham t nam  6 ti 15 sau CN va Caipha t nam 18 ti nam 38 sau CN.  Theo truyen thuyet, Gioan Tay Gia a b giam va  b x tai phao ai Makhairos, thuoc mien nam Peraia,  phia ben kia Bien Chet.

     Neu the, c Giesu co the a chu phep ra t  tay thanh nhan vao thang 2 nam 27 - 29 [9] .  e tra li cau hoi:  c Giesu a chu phep ra tai au, th hien nay co  hai a danh nam doc b song Giocan c e ra: hoac  la Betabara, gan Gierihko (mien Nam); hoac la Aimon,  gan Salem, pha nam Skythopolis (Bet-Shean, mien Trung).

Sau khi chu Phep ra, c Giesu a vao an mnh  trong sa mac (Mc 1, 12); co le la trong sa mac Giuea,  gan thanh Gierihko  [10] . T ngan xa, ni ay von la cho lui ti  cua nhng ngi "thoat tuc". Vao sa  mac sau khi a lanh nhan Phep ra la mot thong  le thi bay gi, ac biet thong le cua nhom  Qumran. Tuy nhien, khong chac c Giesu a lu lai o  nhng 40 ngay (nghia la t thang 2 ti  thang 4) nh Tan c cho biet. Con so 40 cung la con  so thng gap trong Kinh Thanh [11] . ien hnh la trng hp Mose:  ong cung a an mnh tren nui Sinai 40 ngay. Co  le Tan c ch nham oi chieu c Giesu vi Mose. Neu  Mose la ang ban luat cu, th c Giesu la ang  ban luat mi. Do o, theo tieu chuan lch s, th cung  kho long ma biet cho chnh xac c Giesu a lu  lai trong sa mac trong bao lau (III, 290tt). Vao the ky  th 4 hoac th 8, mot tu vien Chnh Thong giao thng  goi la "gebel qarantal a moc len tai ok,  pha Tay Bac Gierihko e ghi nh viec c Giesu a lu  lai ni ay. Neu c Giesu lai o khong bao lau, th  rat co the Ngai a bat au ra hoat ong vao  khoang au nam 27-29 sau CN.

2. Thi Gian Hoat ong

     Theo cac Phuc Am Nhat lam, th c Giesu hanh  hng ve Gierusalem ch co 1 lan; con theo Phuc Am  Thanh Gioan, th Ngai hanh hng ve o nhieu hn la  mot lan: Ga 2, 13 cho biet Ngai ve o d le Vt  qua. Ga 5, 1 cho biet Ngai len thanh o d le cua  ngi Do Thai, va v Thanh s khong noi ro,  nen co tac gia cho la Le Vt qua, co tac gia  khac lai cho la le Leu Trai. Ga 7, 2. 14 cung cho  biet c Giesu ve Gierusalem d le Leu Trai [12] Ga 10, 22 con cho biet Ngai  ve o d le Cung Hien en Th. Ngoai ra, theo  cac Phuc Am Nhat lam cung nh Phuc Am Thanh  Gioan (19, 1), th c Giesu chu t nan ung vao mua  le Vt qua. Tom lai, co the Ngai a ve Gierusalem  d le Vt qua ti 3 lan. Nh the, tat thi gian Ngai  hoat ong cung phai c ti 3 nam, hoac t lam la  2 nam tron.

     Tuy co nhng iem khac biet gia cac Phuc Am  Nhat lam va Phuc Am Thanh Gioan, nhng nhng  chi tiet o khong nhat thiet phai mau thuan lan  nhau. Co le cac Phuc Am Nhat lam a tom tat  rat nhieu ve thi gian hoat ong cua c Giesu. Va  lai, khi cac Thanh S ch tng thuat co mot lan  ve s viec Ngai len Gierusalem, th cung cha co ngha  la Ngai hoat ong ch c co mot nam.

     Co ieu chac chan: c Giesu khong phai la mot ngi  xa la ni thanh thanh nay. Theo cac Phuc Am, th  c Giesu co nhieu ban hu o [13] ;  ngoai ra, tai o, Ngai cung a gap nhieu  ngi co thien cam cung nh lam ke chong oi.  ieu o chng to rang Ngai a tng en o  t nhat la may lan, ch khong phai ch co mot lan  duy nhat ma thoi. Hn na, Mt 23, 37 cung cho phep  phong oan la Ngai a en o nhieu lan: "Gierusalem!  Gierusalem! a bao lan Ta muon tu tap cac con cai ngi  lai..." Lc 9, 53; 13, 1-5; 17, 11 cung ke lai nhng  chi tiet tng t nh the (III, 290).

     Thi o, t Galile (a ban hoat ong cua  c Giesu mien Bac) ve Gierusalem (mien Nam), co 3  truc lo chnh; khong biet c Giesu a i theo ng  nao. Mc 10, 46 cho biet: co mot lan Ngai i ngang Gierihko.  Neu a ti Gierihko, th chac chan Ngai se i  theo con ng thong thng la Wadi el-Kelt ma  ve Gierusalem. Neu the, chung ta co the phong oan la  Ngai a dung tuyen ng pha ong, chay doc  theo b song Giocan. Neu thc s Ngai a i con  ng nay, th nhat thiet Ngai phai bang qua  mien Samaria (mien Trung), va i mat ti 3-4 ngay ng  mi ti thanh thanh. Vao mua Xuan, kh tri  am ap, de chu, l khach co the dng chan ngh  em ngay ngoai tri thanh tnh, la chuyen kha thong  thng trong thi o.

3. a Ban Hoat ong

     Thanh pho ng phu Capharnaum (tieng Do thai la Kefar-nahum: lang Nahum), nam ve pha Tay Bac b  ho Gennesaret, la trung tam vung hoat ong cua  Ngai (Mc 1, 21; 2, 1). Mt 9, 1 goi thanh pho nay  la "thanh pho cua Ngai". V the, co  tac gia cho rang ay la que hng th hai cua  c Giesu, va qua quyet them rang, Ngai con  co ca mot ngoi nha tai o na (Mc 2, 15; 9, 33).  Neu qua thc nh the, th rat co the Ngai va  me Ngai a di chuyen ve vung nay, trc khi  Ngai ra hoat ong cong khai.

     Capharnaum ngay xa la mot thanh pho ng phu  kha phon thnh (me li la Lc 5, 6). V nam gia ranh  gii lanh a cua Heroe Antipas va Philippo,  nen thanh pho nay cung co ca tram thue (thanh  Mattheu co le c c Giesu goi tai thanh pho nay).  Dan ni ay la dan "t chieng" nen tam ly ci  m, de dang on nhan giao thuyet mi hn nhng  ni khac. Rat tiec, ngay nay Capharnaum ch con lai  nhng dau vet cua hoang tan, noi bat nhat la  ngoi nha Thanh Phero va ngoi hoi ng c  xay dng vao the ky th 2, nhng cung tai tren  nen hoi ng cu thi c Giesu [14] . Hoi ng cu a do mot  v quan Roma ngoai giao xay cat cho dan ban x (Lc 7,  5). Va co le c Giesu cung a nhieu lan  giang day trong hoi ng nay. Ngoai ra, Ngai  con hoat ong tai cac vung Nain, Cana, Khoradim, Betsaia,  Nadaret la nhng vung tap trung a so dan Do Thai  sinh song tai mien Galile. D nhien, con phai ke en  Gieru-salem, thu o toan quoc cua Do Thai ke t  thi vua avt [15] . Cung nh cac tien tri thu  trc, c Giesu ch hoat ong gia ngi Do Thai  va cho ngi Do Thai ma thoi. Y hng o c  the hien ro rang qua viec Ngai la chon 12 mon  e gom: Simon Phero, Giacobe, Gioan, Anre, Philipphe, Bactholomeo,  Mattheu, Toma, Giacobe, Thaeo, Simon Nhiet thanh va  Giu a tkariot. Cac ong thuoc u moi thanh phan  khac nhau, nhng co le tat ca eu xuat than tai vung  Galile nh Ngai, e tiep tay vi Ngai chieu tap 12  chi ho traen la: Ruben, Simeon, Levi, Giua, Dabulon,  Issakar, Dan, Gad, Aser, Nephtali, Giuse va Bengiamin, du  thi o ch con lai co 2 chi ho ri la Juda,  Bengiamin va Levi ma thoi. Tuy nhien, Ngai van  co cam tnh va rong tay giup ca nhng  ngi dan ngoai. Nhng vung ngoai giao nh Sepphoris,  Skythopolis, Gabai, Hippos, Gaara, Gerasa, Xesarea Philp, Tyros,  Sion la nhng ni mang dau vet chan Ngai. oi  vi chung ta ngay nay, rat kho co the ve ra c  mot lo trnh chnh xac ve nhng vung Ngai a  at chan ti. Nhng chi tiet a ly do cac Phuc Am  e lai cho chung ta, eu tng oi m ho, en noi ngay  ca nhng qua nui Phuc Am nhac en, cung  kho ma co the c xac nh tren a hnh thc te hien  nay la au. c Giesu khong giang day tai mot  ni co nh, nhng Ngai thng i khap ni trong x Palestina,  giang day bat c luc nao, khi thuan tien. Ngai  lui ti vi moi ngi, nhng ac biet la vi gii  "Amme-ha-Arez (dan que, dan ngheo).

4. Th T Cac Hoat ong Theo Thi Gian

     Ai cung bet, khi chep Phuc Am, cac Thanh S khong  ghi lai cac s kien theo th t khong gian va thi  gian khach quan, nhng theo "th t" than hoc chu  quan cua cac Ngai. V lu tam ti kha canh than hoc  cua van e, nen cac ngai (ac biet la tac gia  Phuc Am Thanh Gioan) co the hy sinh nhng tieu tiet,  th t lch s hoac a ly. V the, cac s kien ma  chung ta ang co trong tay, a b "ao lon" i  rat nhieu (noi theo nhan quan khoa hoc lch s ngay  nay). Sau ay, chung ta se da theo phng phap phe bnh  lch s, e xep at lai nhng s kien o theo th  t thi gian, mong co c mot cai nhn nhat quan va  lien tuc ve cac hoat ong cua c Giesu. Trong cach  phan chia nay, chung ta tam da theo gia thuyet cho  rang Ngai a hoat ong c hn kem la 3 nam,  tc la da theo lap trng i ung vi truyen thong  xa nay cua Giao Hoi.

Trc le Vt Qua nam 27 (29): c Giesu t  sa mac tr ve vung song Giocan, va c Gioan  Tay Gia nhng lai cho hai mon e la Gioan va  Anre.- Hai v nay chieu mo them Simon Phero, Philipphe  va Nathanaen (Ga 1, 35-51).- Vao "mot ngay th  ba" Ngai cung 5 mon e au tien en d tiec ci  tai Cana.- Sau o, Ngai cung me Ngai va 5 mon  e au tien di chuyen ve thanh pho Capharnaum ben b  ho Gen-nesaret (Ga 2, 12).

Dp le Vt Qua nam 27 (29): c Giesu i len  Gierusa-lem d le; Ngai thanh tay en th (Ga 2,  13-22) va gap g vi Nicoemo (Ga 3, 1-21).

T au mua He ti thang 11 nam 27  (29): c Giesu t Gierusalem tr lai vung song  Giocan, ni Ngai a lanh Phep Ra t tay  Gioan Tay Gia trc o, e tiep tuc rao giang. - Sau  khi b cac ngi thuoc phai Pharisieu theo doi, Ngai  bo ve vung Galile qua nga Samaria, gap ngi  phu n ben b gieng Giacob (Ga 4, 1-42) va cha  benh cho a con cua mot v quan trieu nh (Ga 4, 43-54).

T cuoi nam 27 (29) cho ti mua Thu nam  28 (30) (hoac au nam 29/31): Rat kho xep at th t cho  giai oan nay. V the, E. Stauffer cho rang giai oan nay  la "10 thang tham lang" cua c Giesu. Thc  ra, Ngai khong ngh ngi, nhng con hoat ong manh hn  trc, en noi Gioan Tay Gia a sai mon e mnh  en hoi Ngai: "Thay co phai la ang phai  en hay khong?" (Mt 11, 3). Co the tam xep at giai oan  nay lai nh sau:

- Hoat ong am tham tai Galile.

- Len Gierusalem d le Vt Qua, co le d ca  le Ngu Tuan na [16] cua nam 28 (30).

- Cha nhac mau Phero, cha mot ngi bat  toai cung nhieu benh nhan khac.

- Cuoi He nam 28 (30): keu goi them mon e.

- Sau khi Gioan Tay Gia b tong nguc, c Giesu lai hoat  ong manh hn qua bai giang "tam moi phuc that"  c coi nh la ng hng cho cng lnh hoat ong  cua Ngai. - Cha mot ngi phong cui (Mt  8, 1-4). - Cha ay t quan bach quan (Mt 8, 5-13). - Tr  quy (Mt 12, 22-24; Lc 11, 14). - Bai giang tren ho  (Mc 4, 1-34). - Vt qua bien ong va tr quy tai  Gerasa (Mc 4, 35-5, 21).

- Cho con gai Giairo song lai (Mc 5, 22-43). - B tay chay tai  Nadaret (Mc 6, 1-6). - Sai mon e i rao giang (Lc 9, 1).  - Rao giang tai Giuea, tren ng ve d le Leu  Trai (cuoi thang 9) va Gioan Tay Gia a sai mon  e en phong van Ngai (Lc 7, 18-28).

Thang 10 nam 28 (30): Ga 5, 1 cho biet c Giesu  len Gierusalem d "le cua ngi Do Thai".  - Cha mot ngi bat toai tai Betesa (Ga 5, 1-15).

Thang 1 nam 29 (31): Co le cung khoang  thi gian nay Philato a nhan tc hieu "amicus  Caesaris (ban cua Hoang e) (xem: Ga 19, 12) do Sajanus  ban tang. Sajanus la sung than cua hoang e  Tiberio khet tieng thu ghet ngi Do Thai trong lch  s e quoc Roma.

au nam 29 (31): Tai Galile, dan chung at niem  hy vong vao c Giesu la ang Mesia. - Phep la banh  hoa nhieu (Ga 6, 1-13) - Cuoc tranh luan vi ngi Do Thai  tai hoi ng Capharnaum ve li hang song: c lu  truyen trong Ga 6, 22-71 nh la giao huan cua Ngai  ve phep Thanh The. Vao dp le Vt Qua nam nay, c  Giesu hanh hng ve Gierusalem d le. Du Thanh  s Gioan khong nhac en viec o trong giai oan nay,  nhng c Giesu a to ra rat trung thanh vi truyen  thong ao c nay, va Ngai cung khong he  b oi phng to cao la a chenh mang viec hanh  hng, cho nen chung ta co phep e suy ra la trong mua  le nam ay, Ngai cung a co mat tai en thanh  Gierusalem.

T le Vt Qua (thang 4) ti le Leu  Trai (thang 9) nam 29 (31): c Giesu tr lai Galile e  tranh am ong va tranh Hoi ong toi cao Do thai giao.  Trong thi gian nay Ngai co mat tai vung Tyro  va Sion (Mc 7, 24-30). - Phep la banh hoa nhieu (Mc 8,  1-9). - Ngai lanh mat tai vung Xesarea Philp va  c Phero tuyen xng: Ngai la ang Mesia (Mc 8, 27-34).  - Tien bao ve cuoc kho nan (Mc 8, 30-32). - Cuoi He nam  31, Ngai bien hnh tren nui Tabor (Mc 9, 1-9). - Cau chuyen  di chan nui (Mc 9, 13-28). - Tien bao kho nan lan th 2  (ca 4 Phuc Am eu ghi lai); o cung la dp  cac mon e tranh ngoi, tranh quyen (Mc 9, 32-36). - Thang 9  nam 31, Ngai hanh hng ve Gierusalem d le Leu  Trai.

Le Leu Trai: luon luon la dp le  quan trong trong cuoc i c Giesu. Le nay keo  dai 7 ngay cong them mot ngay be mac. Sau le  (Ga 7, 37), Ngai tranh luan trong en th ve cac tien  tri, gay b ng cho Hoi ong Ton giao (Ga 7, 37-52).  - em trc ngay be mac, c Giesu len nui Cay Dau.  - Ngay be mac, Ngai tranh luan vi Ky Luc va  Biet Phai ve anh sang the gian (Ga 8, 12tt) nen b ho e nem  a. The la Ngai ra khoi en th (Ga 8, 59).  - Gap ngi mu t luc mi sinh, Ngai cha  lanh, nhng v la ngay Sabbat nen b cac ngi  Biet Phai phan oi (Ga 9, 1-14). - Sau o, Ngai tr  ve Galile.

Mua ong nam 29 (31) (thang 11/12): c Giesu  hanh hng ve Gierusalem d le Cung hien en th  (Lc 9, 51-10, 24). - Dan Samaria khong cho Ngai tro nha  (Lc 9, 52-56). - Ngai sai 70 (72) [17] mon e i trc, rao giang tai mien Giuea (Lc 10,  1tt). - Ngai en tham ch em Maria, Macta va Ladaro  (Lc 10, 38-42). - Trong dp le, Ngai b dan chung van  hoi, co phai la ang Mesia hay khong? Ngai  giai thch, nhng b e doa nem a (Ga 10, 22-39). - Le  xong, Ngai ve an lanh tai vung bac Peraia (Ga 10,  40), ben kia song Giocan, co le cung la cho  Gioan Tay Gia a lam phep ra trc kia (Bethabara).

Ngai lanh mat tai Peraia: Peraia nam   pha ong Be-thania va khong xa ni nay nhieu lam. Khi nghe tin Ladaro au nang, Chua con o them 2  ngay - Khi en Bethania, Ngai a lam cho Ladaro  song lai (Ga 11, 1-44). - Sau o, Hoi ong Ton giao hop lai  tm cach khai tr Ngai, v ly do co lien he ti vu  Ladaro (Ga 11, 45-53) [18] --Ngai lanh  mat sang vung Ephraim (Ga 11, 54), nam khoang 20  km pha Bac Gierusa-lem va gan sa mac (III, 290-293).

III. CUOC KHO HNH VA T NAN CUA  C GIESU

1. Cuoc Khai Hoan Vao Thanh Gierusalem

     Theo Ga 11, 54, th c Giesu t Ephraim, ni Ngai ang  lanh mat, tr ve Gierusalem; Con theo Lc 17, 11, th  Ngai lai khi hanh t phng Bac. Dau sao i  na, Ngai cung phai bat au len ng  trc ngay ai le khoang 2 tuan. - Tren ng  ve, Ngai cha lanh 10 ngi phong cui (Lc  17, 11-19) ngoai thanh Gierihko. - Vao ngay  th Nam (trc Chua Nhat le La hien nay), Ngai cha  them mot ngi mu na. - Gap Giakeu (Lc 19, 1-10)  va ngh tai nha ong em th Nam rang ngay th  Sau. - Sang hom sau, Ngai tiep tuc cuoc hanh trnh  i ve Gierusalem. em o, co the Ngai ngh tai nha  Ladaro, hoac co the ngh ngay tai nui Cay Dau theo thong  le. Nhng du sao chang na, chac chan vao ngay  Sabbat hom sau Ngai a co mat tai Bethania, e vao  Hoi ng cau nguyen. - Sau khi Hoi ng ve,  Ngai ti nha Simon dung ba tra va c  Maria xc dau thm (Ga 12, 1-8). - "Vao ngay hom  sau" (Ga 12, 12), tc la ngay th nhat trong tuan  (Chua Nhat le La hien nay) Ngai t Betphage i  vao thanh Gierusalem, c a so dan chung tiep on  ben ng (Lc 19, 28-40). Khi ti nui Cay Dau, Ngai  dng chan nhn ve Gierusalem va khoc thng cho so  phan thanh nay (Lc 19, 41-44). - Sau cuoc khai hoan,  Ngai lai vao en th. Co the xep oan Phuc Am  noi ve viec Ngai "thanh tay en th (lan th  hai)" vao trong khoang thi gian nay.

2. T Chua Nhat Ti Th T Tuan Thanh

     Co the xep cac s kien lai nh sau: Ngai b van hoi  la co nen nop thue cho hoang e hay khong? (Mt 22,  15-21 ss). - Tranh luan vi nhom Sauxe ve s song lai (Mt  22, 23-33 ss). - Che ch ngi an ba ngoai tnh  khoi b nem a (Ga 8, 1-11). Mattheu con them nhieu  s kien khac na trong khoang thi gian nay  (22, 34-40; 22, 41-46; 23, 1-36; 22, 1-14; 24, 1-51; 25, 1-13; 25,  14-32; 25, 31-46). Tuy nhien, cung khong co g la phi  ly neu chung ta xep cac s kien nay vao mot khoang  thi gian sm hn.

3. T Th T Ti Th Sau Tuan Thanh

     Thi gian nay tuy ngan ngui, nhng rat phc tap,  v cac Thanh S a rut gon cac bien co lai rat  nhieu. Them vao o, con phai ke ti nhng  chi tiet khac biet gia cac Phuc Am. Theo cac Phuc  Am Nhat lam (Mc 14, 12 ss), th ba Tiec Ly cua  c Giesu la ba tiec mng le Vt Qua; con  theo Phuc Am Thanh Gioan, th ba tiec Vt Qua nay  lai dien ra vao chieu ngay th Sau, ngha la  khi Ngai chu chet tren thap gia. Nh the, theo Phuc Am  Thanh Gioan, ba Tiec Ly khong phai la ba  tiec Vt Qua. iem khac biet tuy nho, nhng co mot tam  mc than hoc quan trong. Co the quyet iem khac biet mot  cach tam on thoa vi gia thuyet cho rang Thanh Gioan  a hy sinh tieu tiet lch s, e lam noi bat kha  canh than hoc cua viec c Giesu chu chet: Ngai  chu t nan nh mot con chien hy te trong le Vt Qua,  v Ngai mi la Con Chien hy te ch thc, thay the  cho con chien vt qua trong Cu c.

a) Ba Tiec Ly Vao Ngay Nao Trong  Tuan?

     Mot so tac gia cho rang c Giesu dung ba Tiec  Ly khong phai vao toi th Nam (nh Giao Hoi van  thng mng le t trc ti nay), nhng la  vao toi th Ba. A. Jaubert (La Date de la Cene.  Paris 1957) nghien cu va cho biet la cac tu s song  tai vung Qumran a dung mot th lch rieng, khac  vi loai lch thong dung thng c dung tai Gierusalem.  Loai lch cua nhom Qumran nay can c theo sach Gioben  va tnh theo mat tri; trong khi o, loai lch tai Gierusalem  lai tnh theo mat trang! ieu nay c cac van ban  thi o (th du: 1 QM 2, 1-2) chng minh la ang tin  cay.

Do o, ngi ta cho rang vao thi c Giesu a  co hai thi iem e mng le Vt Qua. Nhng du  tnh theo loai lch nao chang na, th ngay le  Vt Qua luon luon phai la ngay 15 thang Nisan.  Tuy nhien, neu tnh theo mat tri, th ngay nay  luon luon la ngay th Ba trong tuan; con neu tnh  theo mat trang, th le nay chuyen dch khac nhau theo  cac ngay trong tuan (VIII, 281).

     Ket luan: le Vt Qua theo nien lch cua nhom Qumran  trong nam c Giesu chu t nan phai la ngay  th Ba. Neu theo gia thuyet nay, chung ta se giai  quyet c nhieu khuc mac cho nganh chu giai ve giai  oan nay trong cuoc i c Giesu. Cho nen khong la  g, khi thay gia thuyet nay c J. T. Milik... va  mi ay E. Ruckstuhl ung ho nhiet liet. E. Ruckstuhl (xem:  Zur Chronologie der Leidensgeschichte Jesu, lan cuoi cung  in trong: -- , Jesus im Horizont der Evangelien (SBAB 3).  Stuttgart 1988, 101-139; 141-184) con ly luan cho rang cac  phien toa xet x c Giesu khong the giai quyet  qua le trong mot em th Nam nh vay c, nhat la khi  Ngai lai b ap giai i i lai lai may lan nh the.  Ruckstuhl con i xa hn na, khi cho rang c Giesu cung  danh rat nhieu cam tnh cho nhom Qumran [19] , va ke cho Chua  mn phong dung ba Tiec Ly rat co the la  mot ngi trong nhom nay thuoc chi nhanh tai Gieru-salem.

     Du the, chung ta van tam chon ngay th Nam la  ngay c Giesu dung ba Tiec Ly - ung theo lap  trng cua truyen thong xa nay trong Giao Hoi, - e  phan nh cac bien co nh di ay:

     Sau tra ngay th Nam, c trao trong trach cho Phero  va Gioan lo chuan b mng le. Neu Ngai a  thc s an chien Vt Qua trong dp nay, th bat buoc  Phero va Gioan phai kiem chien ma giet trong en  Th theo luat nh. Neu khong, cac ngai van co  the giet chien tai nha, nhng nh the khong the goi la  chien Vt Qua c. Khi tri va toi, c Giesu i  ti ni d tiec. Tiec nay ch c dung trong vong  ai cua thanh thanh Gieru-salem ma thoi. Ba  an thng keo dai t luc mat tri lan cho  ti mai na em. Neu thc s ba nay la  ba tiec Vt Qua, th tat ca thc khach phai  an theo the nam va uong ru theo luat nh. Luat buoc  uong ru nham lam noi bat tnh cach ai tiec cua  ba Vt Qua, v thi o khong phai ngay nao  cung co ru ma uong! [20] . Khi dung ba xong, co the c  Giesu a ghe qua en Th, v t em nay en Th  a bat au m ca e mng le Vt Qua.  Sau o Ngai mi i ra vn Gietsemani (nghia la:  may ep dau) nam tai chan nui Cay Dau. Neu khong ghe qua  en Th, th Ngai se ti nui Cay Dau vao  khoang 12 gi em; con neu co ghe qua en Th,  th Ngai se en o tre hn loi mot gi, nghia  la vao khoang mot gi sang ngay th Sau.  em nay, neu Ngai co bo thanh Gierusalem ma  ra nui Cay Dau, cung khong co g la vi pham luat  le le Vt Qua ca. V khu vc nui Cay Dau, tuy nam  ngoai tng thanh cua thanh o, nhng van  c luat nhan nhng ke la khu vc hanh le,  bi le con so khach hanh hng len qua cao trong  nhng dp nh the. Theo W. Steark, trong thi c Giesu,  thu o Gieru-salem co ti 200.000 dan c; trong khi o,  J. Jeremias c lng ch vao khoang 55.000 hoac cao  lam la 95.000. Theo thien y, con so 55.000 ang tin hn.  Neu the, vao dp le Vt Qua, so khach hanh hng  khap ni (ca t nhng vung diaspora) tuon  ve them khoang 125. 000 ngi na. Tong cong, co  ti 180.000 ngi co mat tai thu o be nho nay  trong dp o. Nh the la qua chat choi, buoc phai  ni vong ai hanh le them ra.

     Co le cung v qua chat choi nh the ma c Giesu  a ra nui Cay Dau e cau nguyen. Nhng thc ra Ngai  o khong c lau, v khoang mot hoac hai gi  sang (du co ghe qua en Th hay khong), Ngai a  b bat em i.

b) B Bat Va Ra Toa

     Ai a bat Ngai? Theo Mc 14, 43, th mot oi quan trong  en Th, do cac Thng te, Ky luc va Ky lao  sai i, a en bat Ngai. Mot so thanh vien cua  3 phe nay lam thanh Toa an toi cao cua  Do thai giao (Synhedrion). Con theo Mt 26, 47, th oi  quan i bat Ngai la do Thng te va Ky lao  sai i (khong co cac Ky luc). Trong khi o, Lc 22, 52 lai cho  biet la ch than cac Thng te va Ky lao  cung oi quan en Th cua ho a ra tay bat  Ngai! Ga 18, 3 cho biet them: ngoai oi quan cua  Thng te va Biet phai con co ca mot c binh (speira) cung mot c oi trng (chiliarchos:  18, 12) a nhung tay hp tac vao trong viec nay.  Chi tiet nay hi phi ly, v mot "speira cua  oi quan Roma co ti 600 ngi! Hn na, neu chnh  ngi Roma i bat, th ho a giai c Giesu ve  thang vi v quan cua ho la Philato roi! (VIII, 292t).

     Bat c Ngai la nh co s cong tac cua  Giua tcariot, mot trong nhom 12 tong o cua Ngai.  Co tac gia cho rang, co le trc khi theo c Giesu,  Giua a co chan trong "mat tran cu quoc" gia  ngi Do thai. Ch Hy lap Iscariotes co the  bat nguon t ch Latinh "sicarius va  co ngha la: ngi mang oan kiem (siqarim).  iem nay, con mot thac mac khac na:  neu Giua a thc s bo i ra sau khi dung mon  khai v trong ba Tiec Ly - nh t trc ti nay chung  ta van c oan , th luc o tri con sm; tai  sao Giua a khong dan ngi ti bat Thay mnh  ngay tai nha Tiec Ly, ma lai phai i e bat  tai nui Cay Dau?

     Vao khoang 2 hoac 3 gi sang ngay th Sau,  c Giesu b ieu en trc mat Thay ca Thng pham  Hanna va b v nay chat van. Theo Josephus Flavius  (Ant. 20, 198), Hanna la mot trong nhng ngi  c coi la co phuc nhat thi o, v ong co nhng  5 ngi con thuoc hang thng te. Cho khac (De  Bello Judaico 5, 506), Josephus Flavius con cho biet la  mo phan cua Hanna nam pha Nam thanh pho Gierusalem.  Cuoc ieu tra tai dinh Hanna ch keo dai khoang mot  tieng ong ho, tc khoang 3 hoac 4 gi sang la  xong, ngha la ung vao luc ga gay nhac nh  Phero, vao "luc ngay mi va bat au"  (Lc 22, 66). Sau o, Hoi ong toi cao nhom hop. C quan nay  la Toa an Toi cao cua Do thai, cung goi la  Toa ai hnh (beth dijn ha-migdol), gom 70 thanh  vien cong them Thay ca Thng pham ng nhiem. 70  thanh vien nay thuoc 3 phe khac nhau: Thng te, Ky  luc va Ky lao; nhng trong thc te, phe Thng  te co nhieu the lc hn 2 phe kia. Theo cac Phuc Am Nhat  lam, c quan nay a nhom hop vao em hom o  (Mc 10, 53-65 ss) tai en Th. Con theo Phuc Am  Thanh Gioan (18, 12-14. 19-24), th sau khi c Giesu b Hanna  (nhac phu Caipha) tham van, Ngai a b ieu ti nha  Caipha.

     Nh a biet, theo sach Mishna - c chep vao  nam 200 sau CN, nhng co le le loi nay a c  ap dung ngay t thi c Giesu , c quan nay ch  hop vao ban ngay ma khong hop ban em nh cac  Phuc Am Nhat lam a cho biet, nhat la vao  trong em mng le Vt Qua th lai cang phi ly.  Hn na, tren phng dien phap ly, neu c quan nay  a chnh thc hop, th ho co toan quyen sinh sat ma  khong can en y kien cua chnh quyen bao ho Roma!  Ho co quyen x t cong dan Do thai. D nhien, hnh  thc an phat khong phai la ong inh nhng ch la  nem a. Trai lai, nh chung ta thay trong trng hp c  Giesu, ho a dung en canh tay cua Philato, ai  dien cho chnh quyen Roma. Nh the, ieu phi ly nay ch  giai thch c vi gia thuyet cho rang: C quan nay  a khong chnh thc hop vao em o, nhng cung  lam la ch gap nhau tai dinh Thay ca Thng pham  vi t cach rieng t, e hoi y, ieu tra va tm cach  ket toi c Giesu sao cho hu hieu ma thoi (VIII,  294-298.771).

     "Ti sang" ho lai ap giai Ngai ti dinh Tong  tran Philato (Mc 15. 1). Philato la v Tong tran th 5  cua Roma tai vung at nay. Theo Philo (Legato  ad Gaium, 301-302), th Philato la ngi "cng  co, ngang ngc va anh thep" a "co nhng  hanh vi hoi lo, hung tan, trom cp, ngc ai,  nhuc ma, co the em ra x t ma khoi can  toa an, cong them nhieu chuyen cc ky tan nhan  khac". c Giesu b ap giai ti Philato vao mot  "buoi sang". o la mot chi tiet kha xac thc,  v hp vi quy nh phap ly tren thc te. Theo quy nh, toa  an Roma thng bat au nhom hop vao luc tri  va mi hng ong. Ngoai ra, mot phien toa  Roma phai hoi u 4 ieu kien: (1) cong khai, (2) ngi  to cao phai la dan s, (3) b cao co quyen bao  cha va (4) phai do mot hoi ong (consilium)  tuyen an. Di thi Hoang e Augusto, v quan Tong  tran la Tham phan duy nhat. Ong co the co them cong  s vien, nhng khong b le thuoc vao phan quyet cua  nhng ngi nay (xem: Cv 25, 12) (XI, 298t). Trong  phien toa x c Giesu, rat co the la Philato  a dung ti thong dch vien, khi phai tham van  Ngai. Phien toa nay a dien ra mot la  tai phao ai Antonia, nam pha Tay Bac en th;  hai la tai trong cung ien Heroe, nam gan cong Giappha,  pha Tay thanh Gierusalem, trong trng hp dinh Philato  cung nam trong khu vc cua hoang cung (VIII, 309).  Tuy nhien, t the ky 12 ngi ta cho rang phien  toa x c Giesu co le a dien ra tai  phao ai Antonia. V vao nhng ngay ai le  nh the, Philato phai co mat tai phao ai nay  e trc tiep ch huy viec gi an ninh trat t ni en  th. Ngoai ra, Ga 19, 13 cung cho biet: "Khi Philato  nghe the, ong lien dan c Giesu ra ngoai, roi ngoi  tren ghe tham phan (chnh ong ngoi len hay ong bat c Giesu  ngoi len: co hai cach dch), ni cho goi la lithostrotos,  tieng Do thai goi la Gabbatha. "Gabbatha co ngha  la mot "cho cao"; co le cung la  mot cho nao o trong phao ai nay. Neu thc  s phien toa a dien ra tai ay, th cung  nen biet la ni nay co the cha c t 4.000  cho ti 4.500 dan chung vao tham d, v ben trong phao  ai co mot san rong ti 2.500 met vuong (VII, 773). Tuy  nhien, gia thuyet nay van b nghi ng, v khong  tra li c cau hoi: tai sao ba v cua  Philato cung co mat tai ni ay trong nhng ngay  "lon xon" nh vay.

     Ban an cong khai treo tren au thap gia c Giesu tiet  lo cho chung ta biet "toi trang" chnh thc, da theo  o ngi ta a x t Ngai: mu o xng  vng. o la mot toi pham chnh tr, co hai cho nen an  ninh cong cong cua e quoc Roma. Ngoai ra, con  biet c rang nhng toi nhan b an phat ong inh tren  thap gia trong khoang thi gian t luc Roma en  bao ho vung nay cho ti khi ket lieu chien  tranh Do thai, tat ca eu b ket an v ly do chnh tr  nh the (VIII, 291). Nhng neu s thc ch co the (Philato  ket an c Giesu, v s Ngai noi loan), th lam sao  ma dan long cho khoi thac mac nh the nay  c: tai sao ong Philato lai khong cho "v gon" luon  tat ca cac mon e cua Ngai? Nh vay, co le  s that thc ra con phc tap hn nhieu! That s, phien  toa nay la ket qua cua mot cuoc tranh  chap ton giao giai dang nhieu nam thang. Qua cac Phuc Am,  chung ta c biet c Giesu thng cong khai ch trch  cach thc gi luat va le loi song ao cua cac  ngi Do thai (nhat la gii lanh ao) ng thi.  Cao iem la viec thanh tay en th. Cho nen, nh a  noi tren, nhieu tac gia chu trng cho rang  chnh viec thanh tay nay la nguyen nhan trc tiep  a khien ngi ta quyet nh tr diet Ngai.  Nh the, ly do chnh tr ch c vien dan ra e lam  "bnh phong" cho mot vu an ton giao kha m am  ma thoi. Trong hnh luat Roma, ngi ta cung thay  co ghi lai hai loai toi ang lanh an t hnh, la:  (1) phan quoc (e quoc Roma) (perduellio) va  (2) lam mat the dien oai phong cua quoc dan Roma (crimen maiestatis populi Romani imminutae). Nhng li  gii tham quyen Do thai buoc toi c Giesu ham rat ung  vao 2 loai toi ghi trong hnh luat nay (VIII, 291. 308).

     Sau khi tham van xong, Philato cho ieu c Giesu ti gap  Heroe, v Philato cho rang ong vua nay mi co quyen  tren Ngai la ngi Do thai. Nhng Heroe khong  x, lai tra ve cho quan Tong tran. V khong tm ra  c ly do chnh ang, nen Philato d tnh ch cho lnh anh  on roi tha Ngai; nhng v b phan oi, nen buoc  long ong phai ket an va cho thi hanh an lenh.  Phien toa ket thuc vao luc 12 gi tra: "khoang  gi th 6, nham ngay chuan b mng le Vt  Qua" (Ga 19, 14). Quan lnh ap giai c Giesu i anh  on, roi ong inh tren thap gia, theo ban an.

c) Tren Thanh Gia

     Trc khi b ieu i ong inh, c Giesu con b loi ra  anh on theo thong le. anh on ay khong phai  la e tra tan na, nhng la e tien hanh phan  "dao au" ng nhien cua ban an ong inh.  T thi Cato a co luat bao ve ngi  cong dan Roma cho khoi b anh on. Xedar coi o la  mot hnh thc hanh hung tan nhan. Khi anh on,  ly hnh thng dung mot si giay da kinh khung  (horribile flagellum),au giay co gan xng kho, gai  nhon hoac nhng hat ch. Nan nhan thng b lot ao  ra, nam di at hoac b troi vao cot. So roi thng  khong co nh, nhng tuy hng va tuy sc cua  ly hnh (VIII, 308tt).

     Ban an ong inh tren thap gia la mot ban an  rat pho thong cua ngi Roma danh cho phng  phan loan. Cicero (Pro Rabirio 5, 16) coi o la  "ban an t hnh tan nhan va ghe s  nhat". Josephus Flavius (Bell. 7, 203) cung coi o  la "mot cach chet thng tam nhat". ay cung  la hnh phat danh cho hang no le (servile supplicium) (Tacitus, Historiae 4, 11). oi vi mot cong dan Roma,  muon ong inh ho, trc het buoc phai tc quyen cong  dan cua ho i (VIII, 312).

     c Giesu phai vac thap gia i ngang khu pho cao cua  kinh thanh Gierusalem, qua cong Gennath, gan thap Hippikus,  ma tien ra phap trng nam pha ngoai day tng  thanh pho. Hippkus, Phasael va Mariamme la ten cua  ba cay thap nam pha ong Bac cung ien Heroe. Theo  luat Roma va ong thi cung hp vi phong tuc  Do thai, th ban an phai c thi hanh ben ngoai  thanh pho. Con ng au kho c Giesu phai i  (Via Dolorosa [21] ) ch dai chng vai cay so ma  thoi.

     Tam bang ke toi c Giesu c viet bang 3 th tieng  (Ga 19, 20) [22] - sau nay se c ong tren au  thap gia - co the a do mot ngi c lenh cam  i pha trc oan ngi hanh quyet, hoac la  a c ly hnh em treo ngay vao co "toi nhan",  luc con tren ng tien ra phap trng. Ho bat  toi nhan vac thap gia i cong khai nh the, nham canh  cao nhng ke ben ng. Toi nhan phai t  vac thanh ngang (patibulum) cua thap gia. Neu ho  bat ong Simon que Xyrene (Mc 15, 21 ss) vac thap gia,  th khong phai ong nay a chung vai vac vi c  Giesu (nh thng thay trong cac bc tranh...), nhng la  phai vac thay han cho Ngai. ay la ngha vu "lao  cong chien trng" rat pho thong danh cho nhng  ngi Do thai thi o, nhat la trong cac dp le  quan trong nh le Vt Qua (VIII, 310).

     Phap trng la ngon oi Gongota (Golgotha).  Cac Thanh S eu dch la "nui So" (Mc 15, 22  ss). Gongota bi tieng "golgolta (bo mat  mot ch "l) cua Do thai va co nghia la:  cai so ngi, mot khoi tron. Ngon oi nay mang  ten nh the co le v hnh dang cua no trong giong  nh mot cai so. Khong ro ay co phai la phap  trng co nh hay ch la nhat thi ma thoi.  Ngon oi nay nam gan cho bc tng (thng  goi la bc tng th hai) pha Bac quat ve hng  Tay, tc la cho en th ang Cu The (co  mo c Giesu pha trong) hien nay. Thc ra, en th  nay a c xay cat lan au, khi Thanh Helena, t  mau cua Hoang e Conxtantino, c th kien cho  biet ni o la phap trng cua ang Cu The ngay  xa. Con en th hien nay mi c Thap t quan xay  lai hoi the ky 12, cung nam tren nen en th  cu. Do o, t the ky th 4 ti nay, ni ay van  c coi la ni c Giesu a b treo tren thap gia  va a c mai tang trong mo. Tuy nhien, khoa khao  co ch tm thay ni ay nhng vet tch t thi  Hoang e Conxtantino ma thoi. Cong cuoc khai quat  cua U. Lux-Wagner vao nhng nam 1971-1974 cho biet  la Gongota (neu thc s nam ay), th ch cao khoang  12 met so vi ay cua ham a ben canh. Chi tiet nay  cat nghia tai sao khach hanh hng t Bordeaux ti  Gierusalem vao nam 333, a goi Gongota la monticulus  (nui nho, oi be). Cho ti nay, trong gii khao co  cung nh gii chu giai Kinh Thanh, cha ai dam xac  nh cho chac 100% v tr cua Gongota ngay xa la  au. V the, mot ni khac goi la "Gordon's  Calvaria, nam pha Bac thanh pho Gierusalem, cung  thng c e ra lam giai ap th hai. Thc ra,  rat kho ma xac nh Gongota nam au, v t  thi c Giesu cho ti nay, tng thanh Gierusalem  a b pha o va c xay lai nhieu lan. Them vao  o, vong ai thanh pho moi ngay mot rong them  ra (XI, 310tt; IX, 773). en noi, ngay ca ten cac cong  thanh ngay xa va ngay nay cung khong con  ong nhat vi nhau na.

     Khi b ong inh nh the, t toi se b ong inh hoac  cot chat hai tay vao thanh ngang (patibulum) ma  chnh mnh a vac trc o, roi b dng ng len. Ly  hnh se tm cach ghep thanh ngang nay cung vi toi  nhan vao thanh doc la mot cay cot a dng san,  lam thanh thap gia hnh ch T (crux commissa)  hoac hnh ch  (crux immissa). Trong trng hp  c Giesu, co le Ngai khong c cot hai tay nhng  a b ong inh thc s vao thap gia. Ga 20, 25 va  Lc 24, 39 tiet lo cho biet ro ieu o. Neu ong inh,  th inh c ong vao co tay, ch khong phai trong  long ban tay (nh thng thay ni cac tng chu  nan). Va e sc nang khong lam cho than xac cua  toi nhan xe xuong hoac bt ra khoi thap gia, th ngi  ta thng gan them mot cai ke e chan (sedile).

     V thap gia cung khong cao hn than hnh toi nhan bao nhieu,  nen oi chan cua ho thng b ong theo the cong vong:  nan nhan khong the duoi thang chan ra c. Nganh  khao co a khai quat c bo xng cua mot ngi  b ong inh vao khoang trc nam 70 sau CN, va  nh o ma co them bang chng cho ieu va mo  ta tren ay: cay inh con dnh lien vi bo xng va  noi, chnh la cay inh ong thau qua hai chan cua toi  nhan (VIII, 311).

     c Giesu b ong inh vao luc 13 gi (1 gi tra),  trung vi khoang thi gian ong Simon t ngoai  ong tr ve ngh tra, v thang o, tri a bat  au nang gat. Cac Phuc Am Nhat lam con noi them:  t gi th 6 ti gi th 9, tri at bong  ra toi tam (Mc 15, 33). Chi tiet nay khong gap tr  ngai nhieu cho cach tnh gi cua chung ta. Thi  bay gi, khi noi vao gi th 6 th co the hieu  ca nhng gi sau gi th 6 na, tng t  nh tieng "hoi tra" cua Viet Nam, khong nhat thiet  la phai ung 12 gi tra (III, 295).

Khi ong inh xong, ly hnh co quyen chia nhau y phuc cua  toi nhan. ay la mot thong le kha co ien. Neu toi  nhan con tien bac va tai san g khac, th  se b xung vao cong quy cua quan Tong tran.  Trng hp c Giesu, ly hnh ch co the chia nhau chiec  ao trong, chiec ao ngoai, mot giay that lng va cung  lam la them mot chiec khan che au na ma thoi.  Ngai khong con co g hn na. Ngai song kho  ngheo. Ngai cung song nh tieu chuan chnh Ngai  a e ra cho cac mon e Ngai, khi sai ho i rao giang:  Cac con ch mang b, ch mang hai ao, giay dep va gay  goc! (xem: Mt 10, 10 ss). Khi tranh luan ve van e co nen nop  thue cho Xedar hay khong, Ngai a xin ngi ta cho  Ngai xem mot ong tien (Mc 12, 15). Co tac gia cho  rang co le v Ngai cha he biet en "mat mui"  ong tien ra sao ca.

     Khoang 2 gi chieu, nhng ke len an Ngai  bo ra ve, e xin Philato chuan b cho cat xac cac nan  nhan xuong. Ho tin rang, moi s eu a thi hanh theo  ung quy nh Roma: anh dap ong chan, cat xac xuong roi  thu tieu. Tat ca moi hanh vi eu co lnh canh  chng kiem soat. Nhng ten lnh ng canh di chan  thap hnh co hai nhiem vu nh sau: (1) chng thc cai chet  cua toi nhan va (2) neu qua han ma nan nhan  cha chet, th lo ap dap ong chan cho mau chet. Khoang  3 gi chieu. c Giesu tat th. Ngai a chet  that, khong phai chet gia hoac cha chet han, nh  ngi ta van thng vu khong t 2000 nam qua.  Co mot iem khac biet khong the bo qua, gap thay trong  cac trnh thuat Phuc Am ghi lai cac bien co cua gi  phut nghiem trong nay: theo cac Phuc Am Marco va  Mattheu, trc khi tat th, c Giesu a ln tieng  than rang: "Lay Chua, lay Chua, sao Chua bo con?"  (Mc 15, 34 ss). o la mot cau (2a) trong Thanh vnh 22 (21). [23] . Theo Phuc  Am thanh Luca, c Giesu a oc mot li kinh chieu  quen thuoc cua Do thai giao: "Con xin pho dang linh  hon con trong tay Chua [24] , va xin tha cho  nhng ke ong inh Ngai (23, 34. 46). Con theo  Phuc Am thanh Gioan, th c Giesu a thot ra li:  "Moi s a hoan tat" (19, 30). Co le la  v moi phuc am gia eu nham mot tieu ch rieng, va  eu phai "a tim mng" cho nhieu loai thnh  gia/oc gia khac nhau, nen trong luc trnh thuat, a  lu y ac biet en nhng iem ap ng nhieu hn cho nhu  cau cong tac cua mnh, va khong thay can phai  ke lai mot so chi tiet khac. Hoac la: trong luc "su  tam" (Lc 1, 3), moi phuc am gia a gap thay mot  so chi tiet trong cuoc i cua c Giesu, c ke  lai trong so tai lieu mnh co, nhng lai khong thay noi  ti trong nhng nguon tai lieu ma cac phuc  am gia khac thu thap c.

     Sau khi c Giesu tat th, Giuse Arimathia a en xin  Philato cho cat xac Ngai xuong e mai tang. Theo luat  Roma, xac t toi khong c thao xuong khoi thap  gia, nhng c e ra ra cho chim tri ti an. Sau o,  neu con g sot lai, th mi c em huy i, bnh thng  la quang xuong song. Giao Hoi thi s khai thng  khong lay c xac cac v t ao ve la v nh the.  Neu muon lay xac ve an tang, th phai co phep ac biet.  Chnh than nhan cua ke xau so phai ng ra xin.  Nhng neu b ket an v toi perduellio (phan quoc)  nh trng hp c Giesu, th rat kho. Ngc lai, theo  luat Do thai, nan nhan b t hnh tren thap gia phai  c chon cat ngay. Lam the khong phai v cam  thng ngi xau so, nhng v s ten t toi se  em lai tai hoa cho x s va lam o ue viec phung  t. e nh Luat 21, 23 quy nh rang: "Xac chet khong c  e qua em tren thap hnh, nhng phai c chon cat ngay  trong ngay o, v ke b ong inh la ke b Thien  Chua chuc d. Ngi khong c phep lam o ue at  ai ma Giave a ban cho ngi lam tha t nh  the." (XI, 314). Co le v te nh va v ton trong  luat le thieng lieng nay, ma Philato a cho phep  cat xac c Giesu xuong va em i mai tang, cho du  Ngai a b ket toi la perduellio. Mac dau  hom o la nham ngay le Vt Qua, nhng van  khong co g can tr viec an tang, v o la viec  nghia, c phep lam ca trong ngay Sabbat. Co  le en luc tri va toi, Giuse Arimathia va  cac ban ong mi hoan tat ngha c mai tang ay.

     Trong khi o, nhng ke a ket an c Giesu ve  ti nha, bat au mng le Vt Qua vao luc  6 gi chieu. Ho co the mng rieng tai nha hoac  mng chung tai mot phong hoi nao o (neu la  Pharisieu). Sau khi dung tiec xong, ho mi c tin la  xac c Giesu a lot vao tay Giuse Arimathia, nen lai  hop nhau e ban ke hoach mi. Sang sm ngay Sabbat  hom sau, Hoi ong toi cao Do thai giao con gi ngi  en xin Philato cho lnh canh mo. Bon ngi lnh Roma c  cat c lam cong tac ay. Ho canh gac lien tuc t  sang sm ngay Sabbat hom o cho ti loi 1 gi sang  cua ngay au tuan hom sau. Khi cac ba en tham  mo c Giesu, th ho a tau thoat mat hut au het t  lau roi!

4. c Giesu Chu T Nan Vao Nam Nao Va Ngai a Song c Bao Lau?

     Theo Mc 14, 12 ss, c Giesu chu t nan vao ngay  au tien cua thi gian mng le Vt Qua, ngha  la ngay 15 thang Nisan. Con theo Ga 13, 1. 29; 18,  28; 19, 31, th Ngai chu t nan vao ngay trc  o, ngha la vao buoi chieu giet con chien Vt Qua,  tc la ngay 14 thang Nisan. Tai sao lai co s khac  biet kha quan trong nh the? Co hai cach tra li (phan  tren a noi qua, xin he thong hoa lai nh sau): (1) Co  le cac Phuc Am Nhat lam trung thc hn ve chi  tiet nay. Nh a biet, Thanh Gioan thng hy sinh  cac chi tiet lch s cho muc tieu than hoc Ngai nham.  ay cung the, ngai co y xep gi Thay  mnh chu t nan sao cho trung hp vi luc giet con  chien Vt Qua lam hy te, e chng minh rang chnh c  Giesu mi la Con Chien Vt Qua ch thc (19, 18; xem them  18, 28). (2) Co the la v thi o co hai th nien  lch khac nhau c dung song song cung mot luc: lch  tnh theo mat tri (Qumran) va lch tnh theo mat trang  (Gierusalem). Gierusalem thi o cha co nien  lch nhat nh, nhng ch biet can c vao luc mat trang  xuat hien ma tnh ngay cho tng thang. ieu o  thieu chnh xac, v khi mat pham thay c anh sang, th  trc o, mat trang a thc s chuyen sang chu ky  mi t nhat la mot ngay roi! Hn na, neu tnh  theo mat trang, th mot nam ch co 354 ngay. Do o, c  19 nam th lai co 7 thang nhuan. Cha ke la oi khi lch  cung uyen chuyen theo "tnh cam", nh khi ng  xa xa xoi, khach hanh hng cha kp ve hoac v mua  mang cha xong, cha co pham vat e dang le ta n,  th c quan soan lch se "nhan nhng" them cho mot  thang nhuan e i ch! Cho nen, tnh ngc lai sao cho  chnh xac sau gan 2.000 nam dai, la viec lam het  sc phc tap. Tuy nhien, neu c Giesu chu t nan vao  mot ngay th Sau, th ngi ta co the t hoi:  ngay th Sau nao thi o trung vi ngay  14 hoac 15 thang Nisan. J. Jeremias cho rang: rat co the ngay  th Sau o trung vao ngay 15 Nisan cua nam  27 hoac co the la ca cua nhng nam 30, 31  va 34 (sau CN) na. Cach tnh nay hp vi cac Phuc  Am Nhat lam. Con neu la ngay 14 Nisan,  th rat co the la cua nhng nam 30 va 33 va  co the la ca cua nam 27 (sau CN) na. Cach  tnh nay hp vi Phuc Am Thanh Gioan. Thc ra, chung  ta ch co c mot vai tieu iem thi khac kha chac  chan, dung lam "moc" e tnh thi gian nh  sau: "Moc trc (terminus a quo/post quem) la luc  c Giesu bat au ra hoat ong cong khai, ngha la khong  the trc nam th 15 thi Hoang e Tiberio, la  nam Gioan Tay Gia bat au hoat ong. Khong the nao  c Giesu a hoat ong cong khai trc Gioan Tay Gia.  Nam th 15 thi Hoang e Tiberio nam trong khoang  thi gian nh a noi tren, tc la t 1. 10.  27 cho ti 30. 9. 28: tnh nh the xem ra co ly hn ca. Con  "moc sau (terminus ad quem/ante quem) la nam Philato  man nhiem chc Tong tran Giuea (nam 36). Hoac xa hn  na, co the lay ca thi iem Thanh Phaolo tr  lai e lam moc ma tnh. Ngai ch co the tr  lai sau khi c Giesu a chu t nan va sau khi  Giao Hoi s khai a phat trien en mc o "ang lo  ngai". Theo W. G. Kuemmel, th Thanh Phaolo a tr  lai khoang nam 31/32. Con W. Marxsen cho rang ngai  tr lai tre nhat la vao nam 33/34. Do o,  co the tam rut ra ket luan e noi la c Giesu a  chu t nan vao ngay th Sau 7. 4. 30 (ung nh  cach tnh cua cac Phuc Am Nhat lam). o la  cach tnh c nhieu tac gia cong nhan. Hoac cung  co the xe dch sang ngay th Sau 14 Nisan 30, tc la  ngay 6. 4. 30 (theo cach tnh cua Phuc Am Thanh  Gioan). Tuy nhien, cung con co nhieu gia thuyet  khac c a ra e co giai ap cho van e tnh nam nay:  nhng nam c chon eu nam trong khoang thi  gian ke t nam 27 (sm nhat) cho ti nam 33! (tre  nhat). Neu la the, th c Giesu a phai song  lau hn, t 36 ti 39 tuoi, ch khong phai ch co  33 tuoi nh chung ta van tng au! (II, 92-97; IV, 97).

     Nh the, cuoc i c Giesu gan lien vi 2 trieu ai  Octa-viano Augusto (27 trc CN - 14 sau CN) va Tiberio  (14-37 sau CN) trong e quoc Roma, nhng ca 2 hoang e  nay cha tng mot lan at chan ti vung bao  ho Palestina, que hng cua Ngai.

IV. TONG KET

     Tom lai, cho ti nay, vi hn 200 nam nghien cu va tranh  luan, xuyen qua nhng o v tieu cc, khoa phe bnh  lch s a at c nhng thanh qua tch  cc rat ang tin cay ve ly lch cua c Giesu nh sau:

         Ho va ten: J'hoshua (tieng Do Thai) hoac  Jesua hay la Jesu (tieng Arame)

         Quoc tch: Do thai, thuoc hoang toc avt.

         Nam sinh: 7 trc CN (trc khi vua Heroe bang  ha t lau: 4 trc CN)

         Ni sinh: co le la Belem.

         Ni thng tru: Nadaret.

         Ngon ng: tieng Arame cua mien Galile.

         Cha me: Joses va Mirjam.

         Nghe nghiep: co le theo nghe teknos  (th moc) cua cha.

         Tnh trang: oc than.

         Lien he: co lien lac vi Gioan Tay Gia,  luc mi ra hoat ong va anh gia v nay rat cao.

         Hoat ong cong khai: bat au luc Ngai chng  30 tuoi.

         a ban hoat ong: Khac vi Gioan Tay Gia,  c Giesu giang day khap ni, nhng phan ln la chung  quanh ho Gennesaret, ma trong tam la thanh pho  ng phu Caphar-naum. Thi gian hoat ong chng 2  nam ri.

         Tam tnh vi thu o: nhieu lan len Gierusalem.

         e tai rao giang: Nc Thien Chua ang  gan ke.

         Hoat ong noi bat nhat: cha benh.

         Thai o oi vi ngay Sabbat: thai o nay  a gay bat man cho gii tham quyen va nhng  ngi "mo ao" trong dan Do thai.

         Cam tnh: Ngai c mo men, v tiep  xuc vi moi hang ngi, ac biet la hang Amme-ha-Arez  (dan que/ngheo hen) va nhng ngi co  toi cong khai.

         Mon e: du khong phai la Rabbi,  nhng Ngai cung thu nhan mot so (70/72) mon e, trong  so o Ngai a chon ra 12 Tong o.

         Thanh cong: luc ban au, v a so tin rang  Ngai la ang Mesia.

         That bai: vi thi gian so ngi tin  theo giam dan, ch con lai mot so nho (Lc 12, 32).

         Hieu lam: co tranh phat bieu ve chnh tr,  nhng thng ch trch gii tham quyen ton giao, va  manh liet tan cong le loi phung t ch vu hnh thc  trong en th.

         Ba Tiec Ly: Trong lan cuoi cung co  mat tai Gierusalem, Ngai a dung ba Tiec  Ly vi cac tong o. Ba tiec nay khong phai la  ba tiec bnh thng nh chnh li noi va c  ch cua Ngai trong ba tiec o minh chng.

         Noi cong: Ngai b bat v mot ngi trong  nhom 12 phan boi.

         Toi pham: Gii tham quyen Do thai a to  cao Ngai pham thng.

         Ban an: Chnh quyen Roma, ai dien la  Ponxio Philato, a len an Ngai v ly do chnh tr:  hieu lam ang Mesia theo quan niem the tuc ng thi   (titulus crucis la "Vua Do thai).

         Hanh quyet: Ngai b ong inh sau tra  ngay le Vt Qua (7. 4. 30) tai mot ni nam ngoai  vong ai thu o Gierusalem.

         Mai tang: trong cung ngay o, tai mot  cho khong xa ni hanh quyet.

         Mo trong: ngay sau ngay Sabbat.

         Phuc sinh: Cac mon e cua Ngai xac  tn va lam chng rang ho a c xem thay va  tiep chuyen Ngai nh mot ngi van song.

         Tac pham: Ngai khong e lai mot but tch  nao cho cac the he tng lai.

     Nh the, khach quan ma noi, chung ta biet hi t va  rat tng oi ve ly lch cua c Giesu. Tuy nhien, theo  A. Schlatter va P. Althaus, th khong co ly lch cua  mot nhan vat co thi nao c ghi lai tng oi ky  lng cho bang cuoc i cua c Giesu. Con  theo Hans Kueng (xem:Die Weltreligionen als Herausforderung (Wir  in unserer Welt). Herne 1990), th nhng ieu chung ta biet  ve Ngai van chi tiet, xac thc va ay u  hn nhng ieu nhan loai biet ve nhng v sang lap  cac ton giao ln cung thi vi Ngai. D nhien,  se co nhng oc gia khong ong y vi iem nay  iem no trong nhng iem va trnh bay tren ay.  ieu o de hieu, v cho ti nay, ngay ca nhng  ket qua nghien cu cua cac tac gia noi danh van  con kha nhieu bat ong vi nhau. Bai nay ch co  gang i tm mot "mau so chung" cho nhieu "phan  so" bat ong, ch co gang i tm mot "con ng  mon" c nhieu ngi ai mo trong "rng  sach" menh mong. Hn na, nhng ket qua cua  cac cuoc nghien cu lau nam, tuy c cac nganh khoa  hoc khac nhau kiem chng di anh sang cua ly tr, nhng  chung van con la (hoac mai la) nhng  gia thuyet.

     Gia thuyet th cha thc. Gia thuyet th tng oi.  Nhng cai cha thc con hn la cai h ao. Cai tng  oi con la hn cai m ho.

     Ngi viet ch mi chap chng i tm nhng chi tiet  lch s ve c Giesu, khong phai v "hua theo"  trao lu at lai van e, cung khong nham lay ho  nghi lam ong lc, nhng la v nhu cau cua con tim.  Con tim cua mot ngi con. Ngi con mi m  mat vao i a "mo coi" cha, ma khoang  cach gia luc Cha la i va con vao i  la a 2.000 nam. Cho nen, bat c mot dau vet lch  s nao - tuy co tng oi - ve ly lch cua ngi  Cha o, th cung u lam cho a con sinh sau e  muon nay hanh phuc va man nguyen lam roi.

Sauerland, mua Ha, 17.8.1991.

 

MOT SO TAI LIEU THAM KHAO

 

         I.BiKi 24 (1969) tap 2

         Leroy, H., Jesus. Ueberlieferung und Deutung (Ertraege  der Forchung 95). Darmstadt: Wiss. Buchges. 1978.

         Tiet muc: "Versuch einer Chronologie des Lebens Jesu,"  in: Mertens, H. A., Handbuch der Bibelkunde. Duesseldorf: Patmos  1984, 287-295.

         Schmid, J., Das Evangelium nach Lukas (Regensburger NT  III): Das 15. Jahr des Kaisers Tiberius und die Chronologie des  Lebens Jesu. Regensburg: Pustet (1) 1940 - (4) 1960, 94 tt.

         Trilling, W., Fragen zur Geschichtlichkeit Jesu. Duessedorf:  Patmos/ Leipzig: St. Benno 1966.

         Trilling, W., Vielfalt und Einheit im NT (Unterweisen und  Verkuenden 3).Einsiedeln-Zuerich-Koeln: Benziger 1968.

         Danh hieu: "Jesus von Nazareth"; trong: G. Cornfeld  - G. J. Botterweck (xb.), Die Bibel und ihre Umwelt (Pictorial  Biblical Encyclopedia. Tel Aviv 1964). Bergisch-Gladbach: G. Luebbe  1988, 762-776.

         Gnilka, J., Jesus von Nazaret. Botschaft und Geschichte.  (HThK NT, Suppl.III). Freiburg-Basel-Wien: Herder (2) 1991.



[1] Ngi ta c lng t  buoi thanh hnh Giao Hoi vi 120 ngi trong ngay  Hien Xuong (Cv 1, 15) cho ti nay, a co hn 5 ty tn  hu va 5 trieu giao s..

[2] Kito la mot  tc hieu, Giesu la ten. Tc i trc ten

[3] Ngay nay, khong the ch can c vao Mt 16, 18 e  chng minh rang c Giesu a thiet lap Giao Hoi, v hau  het cac tac gia Cong giao cung nh Tin lanh ten  tuoi trong khoa Than hoc Tan c cung nh Than hoc C  ban eu cho rang cau nay a c Giao Hoi s  khai sa oi hoac them vao. So tac gia chu  trng c Giesu khong he muon thiet lap Giao Hoi khong  phai la t. Do o, nhng ngi chong oi Giao  Hoi lai cang co the e an noi. Rieng ve phan Giao  Hoi, trong may chuc nam qua cung cho thay s thay oi  ang lu y trong cach thc trnh bay van e khuc mac  nay qua cac van kien chnh thc. Ngi viet hy vong,  khi thi gi cho phep, se co gang trnh bay  them ve cuoc tranh luan nay va man phep e ngh mot  giai phap cho van e trong mot bai khac.

[4] Mi ay M. Baigent  va R. Leigh tung ra mot cuon sach to cao Vaticano a  "can mui ky a" trong cong cuoc nghien  cu cac cuon van tm thay Qumran, v theo ho, Vaticano  s tai lieu co knh nay co the tiet lo nhng  chi tiet that li cho Kito giao (va ca Do thai giao  na). o la mot lap luan vu khong vo can c, v:  (1) Vaticano khong oc quyen hoac co anh hng ln  trong viec nghien cu nay. Ngay t ban au, uy  ban nghien cu a gom cac thanh vien quoc te va  thuoc nhieu tn ngng khac nhau. (2) 80 % tai lieu  a c pho bien, khong phai la cac ban van  Kinh Thanh; so con lai la v rach nat nen cha chap  noi lai c, va v the cung cha oc c. (3) Cac  tai lieu a pho bien khong tiet lo g ch danh noi  ve c Giesu. Ch co 1 cho (dai 5 giong!) noi  ti ang Mesia phai chu au kho, ma ngi ta cung  khong the xac nh noi oan van nay co y tien bao viec  ang Mesia se chu au kho (th tng lai) hay la ch  co y tng thuat viec Ngai a chu au kho (th  qua kh) ma thoi; o la cha noi chi en viec can  phai xac nh xem oan van nay co y noi ve c Giesu  hay la ch noi ve mot v Mesia nao o thoi! Cung  nen lu y la trc o, vao nam 1984, M. Baigent va  R. Leigh a tung ra mot cuon sach khac "tiet lo"  rang c Giesu khong song oc than, nhng a lap gia  nh. Hien the cua Ngai la Maria Magalena!

[5] Cung nen nhac lai rang khong co mot cuon sach co thi  nao ang tin cay - ve phng dien xac thc lch s  - va c hoan tat nhanh chong cho bang cuon Kinh Thanh  Tan c ca. Ch xin neu ra ay vai th du: Ilias va  Oyxe cua Homer c hoan tat lan au tien vao  the ky 11 sau cong nguyen (=CN), cho du Homer a  song vao the ky 8 trc CN. Nh the, gia tac  gia va tac pham co mot khoang cach 1.800 nam!  Cac tac pham cua Platon c viet vao nhng nam  427-357 trc CN, the nhng toan bo tac pham cua ong  ma chung ta co hien nay, lai ch xuat hien lan au vao nam  895 sau CN. Nh the, tac gia va tac pham cach nhau  ca 1.300 nam! Tac pham cua Horaxio cung mi hoan  tat vao the ky th 8, tac pham cua Xesar (Caesar) cung mi hoan tat vao the ky th  10, nghia la sau o 1.000 nam!?

[6] Hien nay, Giesu van con c dung  lam ten goi tai Tay ban Nha va Nam My

[7] e n gian hoa  viec trch dan, ngi viet theo cach thc ghi chu sau  ay: gia cac con so ghi trong ngoac, so La ma ch  tai lieu c ghi phan cuoi bai, va so  A rap ch trang trong tai lieu o

[8] Cho ti nay, Giao Hoi  ong Phng van mng Giang Sinh vao ngay 6 thang  Gieng moi nam. Con vao the ky th 3, Clemente  Alexandria lai cho mng vao ngay 19 thang 4

[9] Trong cach phan  chia tiep theo sau ay, chung ta se t do uyen chuyen theo  hai nien ai trung dung nay

[10] Gierihko la thanh pho co  knh nhat the gii con e lai tan tch cho ti ngay  nay

[11] Trc cn ai hong thuy,  tri cung na 40 ngay em; tien tri Elia i 40 ngay  mi ti nui Horeb

[12] Sau mua  thu hoach nho va o liu

[13] ien hnh la  ch em Macta, Maria va Ladaro tai Bethania, cach o khong  xa.

[14] Ngoi hoi ng  nay dai 24 m, rong 18 m cong them mot tien ng,  a b sap v ong at. Hnh thc hien nay a c  chnh trang lai mot phan

[15] Khoang 1.000 trc CN; nhng chac chan  thanh pho nay a co t nam 1.800 trc CN  vi ten cu la Salem

[16] Mua gat lua m, 50 ngay sau le Banh Khong Men.>

[17] Khong ro 70 hay 72,  v co nhieu ban Tan c chep tay co xa lai ghi la  72 !

[18] Tuy nhien, co tac gia lai coi viec  thanh tay (anh uoi trong) en th la ly do trc  tiep a en cai chet cua c Giesu

[19] Khac vi  nhng nhom khac ng thi, trong cac Phuc Am khong  he thay e cap ti nhom nay

[20] Viec gii han rc Mau  Thanh trong cac Thanh Le nh hien nay - theo thien y -  la ieu ang tiec, v nh the lam giam i tnh  cach "ai tiec" cua moi Thanh Le. Khi co  the va c phep, nen ung ho viec rc le di  hai hnh thc, va chon cach thc sao cho hp vi y cua  moi ngi tham d

[21] Via Dolorosa vi 14 chang nh hien nay la  do cac tu s Dong Phanxico mi cam moc dan loi t  the ky 16

[22] Vao thi Trung Co, ngi ta cho rang:  3 th ngon ng c dung e viet ay tng  trng cho 3 th "ngon ng thanh" cua Giao Hoi  thi s khai

[23] ay la li kinh mot ngi lam nan - giong nh  ngi Toi t Giave trong Is 52-53, - long ay tn thac  [nh thay trong cau: "Chua la sc manh con nng,/ Cu  mau, lay Chua, xin ng ng xa", va cau cuoi:  "Con nguyen se loan truyen danh Chua/ Cho anh em tat  ca c hay,/ Va trong ai hoi dan Ngai,/ Con xin  dang tien mot bai tan dng], tha len cung Thien  Chua. Tren thap gia, c Giesu a oc tron ca li  kinh cua thanh vnh nay: Ngai bat au oc ln  tieng; sau o, sc khong con na, Ngai a  oc th tham - t nhat la - trong long

[24] Gi th 9 la mot gi  kinh (Nona) cua Do thai giao