Hiep Nhat Va Khac Biet Trong Giao Hoi

Van kien cua Uy Ban Kinh Thanh Giao Hoang

[Vi T Sac Sedula Cura e ngay 27.6.1971, c Phaolo VI a thanh lap Uy Ban Kinh Thanh Giao Hoang, thay the Uy Ban Giao Hoang ac trach cac van e Kinh Thanh trc kia (Pontificia commissio de re biblica: Leo XIII, 30.10.1902), va trao cho Uy Ban trach vu "co xuy ung mc viec hoc hoi Kinh Thanh cung nh em phan ong gop gia tr cua mnh ma hp tac vi huan quyen giao hoi hau phat huy cong tac giai thch Kinh Thanh" (ieu 1 cua T Sac). Uy Ban co lien he chat che vi Bo Giao Ly c Tin cua Toa Thanh, bi v bo trng cua Bo nay cung la chu tch cua Uy Ban. Uy Ban gom 20 thanh vien c chon t nhieu ni trong the gii gia nhng v co thanh the ln trong cac van e Kinh Thanh va trong kinh nghiem cuoc song giao hoi. Nhiem ky cua cac thanh vien la 5 nam va thi gian toi a lam thanh vien la hai nhiem ky. Hang nam, Uy Ban hop khoang ai tai Roma trong ngay Chua Nhat th II Mua Phuc Sinh e ban thao ve cac e tai nghien cu c chon trc. Cho en nay, Uy Ban a cong bo mot so van kien quan trong; hai van kien ln nhat la: 1). Fede e cultura alla luce della Bibbia (c tin va van hoa trong anh sang Kinh Thanh, LDC, Torino Leumann 1981: gom nhng bai ong gop, khong co nhan nh uc ket chnh thc), va 2). Bible et christologie (Kinh Thanh va Kyto hoc, Du Cerf, Paris 1984, van ban bang hai th tieng: Latinh va Phap, gom van ban chnh thc va cac bai bnh luan, day 294 trang). Van ban chnh thc bang tieng Phap cua van kien Hiep nhat va khac biet trong giao hoi, e ngay 11-15 thang 4, 1988, a c cong bo nam sau o 1989 (Libreria editrice vaticana, Citta del Vaticano 1989).]

DAN NHAP

Qua chng t cua Cong Vu Tong o va cua cac Th Thanh Phaolo, Phero, Gioan va Giua gi cho cac giao hoi a phng, Tan c minh chng ve hoat ong qua o Thanh Linh thc hien moi hiep thong gia cac giao hoi a phng trong long giao hoi duy nhat cua c Kyto. Hoat ong cua Thanh Linh nham dan a nhan loai chia re i en hiep thong th vt len tren moi khac biet a phng; da theo nhng g Cu c lam chng va nhng g muc kch thay trong i song giao hoi c Kyto, th nhan thay rang hoat ong ay cung tac ong ca en viec hiep nhat cac bo lac, cac nhom rieng re, cac phe phai ton giao va cac cong oan mang danh ngha la kyto, trong dan duy nhat cua Thien Chua.

Kinh Thanh khong phai la mot su tap cac van ban co uy the oi vi cac tn hu ma thoi, nhng con la mot tong the co to chc ket cau hnh thanh hn ca ngan nam nay. Doc theo tien trnh lch s song gio cua Itraen, cac nha lam luat, cac tien tri va cac ngi viet truyen thanh a nhan danh Thien Chua cua Abraham ma ngo li vi dan Chua thng gap nhieu th thach trong c tin gia nhng bien co xay en. Cac li giai ap linh ng ay noi len s viec Thien Chua mac khai cho nhng ngi thuoc dan Ngai ngo hau tuy hoan canh, ni chon va thi gian khac nhau, ho thau hieu c nhng g Thien Chua muon nhan nhu mnh. c ghi tac vao trong cac van ban ma cach thc ket cau ghi am chng tch cua cong trnh Thien Chua mac khai dien tien theo giong lch s, cac li giai ap o lam nen bang chng chnh thc ve an hue Thien Chua cua vu tru trao ban. Ngai tao nen mot dan rieng cho mnh gia cac dan toc khac (Is 44, 24) va dung luat phap chnh trc ma cai quan (nl 4, 8), trc khi kien toan an hue ay mot cach vien man trong giao hoi cua Phuc Am, bang cach ni rong li mi, Ngai keu goi tat ca moi dan nc en vi Ngai e lam nen dan duy nhat cua Thien Chua (Mt 28, 18-20).

e an hue cua Thien Chua c to rang, ( an hue a lam phat sinh ra giao hoi bat diet cua Ngai (Mt 16, 18) gia cac vng quoc tuy can thiet nhng chong tan cua loai ngi (n 7), ( cac thanh vien cua Uy Ban Kinh Thanh Giao Hoang a tien hanh mot cuoc su tam co tnh cach va lch s va van hoc, ve nhng giai oan ket cau noi tiep nhau cua dan Chua theo ung nh cac sach Kinh Thanh trnh bay, cung nh ve cach thc cau thanh cua chung gia giong lch s.

Hn bao gi het, ngay nay giao hoi ang song qua mot giai oan cang thang kho khan nhng lai ay ha hen. Cac giao hoi a phng va ngay ca nhng nhom trong cac giao hoi nay cung y thc cang ngay cang sau rong hn ve nhng net ac thu cua mnh gia long giao hoi hoan vu. Va cang ngay cang manh dan xac tn cho rang e trien n toan ven th an hue cua ac tnh cong giao can phai bao ham thc trang khac biet that s gia cac cong oan giao hoi song trong cung mot moi thong hiep duy nhat. Xac tn nay cang tr nen manh me hn vao mot thi ma nhieu quoc gia, dan toc cung ang y thc ngay cang ro ret hn ve nhng ac net rieng cua dan toc va nen van hoa mnh.

Tuy nhien, viec nhan manh en nhng ac net a phng lam cho nhu cau can phai xac nh ro nhng yeu to noi ket tat ca cac cong oan giao hoi lai trong dan duy nhat cua Thien Chua, cang thuc bach hn. T o, hai van e c at ra:

a) Lam sao e am bao cho viec nhn nhan tnh chat oc ao cua cac giao hoi a phng, thay v gay xao tron oi vi hiep nhat, th ngc lai lam cho ac tnh nay cung nh pho quat tnh cua giao hoi nen phong phu hn?

b) Lam sao e tranh cho no lc can phai co nham xay dng hiep nhat, khoi dap tat mat i sc song cua cac giao hoi a phng?

Nhng giai ap cho cac van e tren ay mang mot tam hng vt ra ngoai ranh gii cua mot ton phai kyto. Chung co sc lam giau cho cuoc oi thoai ai ket gia moi ngi a chu phep ra, ang theo uoi con ng cam go hng ti hiep nhat toan ven ma c Kyto hang mong muon.

Tien buc qua gia cac the he lch s, giao hoi tm thay trong Kinh Thanh y ngha cua van menh va s mang mnh. C moi lan hoan canh the gii oi phai co nhng sang kien mi, la moi lan giao hoi lai gam oc va lang nghe Kinh Thanh. e soi sang cho hoan canh hien tai va e neu ro cac van nan hien trang the gii at ra, Uy Ban Kinh Thanh Giao Hoang a c yeu cau nghien cu e hieu ro Kinh Thanh noi g ve "nhng moi tng quan gia cac giao hoi a phng hay la cac nhom rieng biet, vi dan toc duy nhat va pho quat cua Thien Chua". Van kien cua Uy Ban lan lt trnh bay chng kien cua Cu c - hay la Giao c Th Nhat - roi cua Tan c; va tiep sau o, Uy Ban th tong hp trnh bay ve nhng g Kinh Thanh lam chng.

 

HENRI CAZELLES, PSS Tong th ky Uy Ban.

 

Tom Lc:

A. CAC VAN BAN KINH THANH CHNG DAN

I. Theo Cu c: khac biet trong hiep nhat, mot moi hiep nhat vt han len tren moi hnh thc phan chia va n dang

1. Thc trang d biet trong vu tru

2. Cac nguyen ly hiep nhat

3. Hiep nhat nh the che t te

II. T Cu en Tan c

1. Hiep nhat va khac biet trong Do thai giao vao thi en Th Th Hai

2. c Giesu thanh Nadaret

III. Hiep nhat va khac biet trong Corpus (van bo) Phaolo

1. Cac th "e-nhat-Phaolo" (proto-pauliniennes)

2. Cac "Nguc trung th"

3. Cac th "muc vu"

IV. Hiep nhat va khac biet trong cac Phuc am nhat lam va trong Cong vu Tong o

1. Theo Thanh Macco

2. Theo Thanh Mattheu

3. Theo Thanh Luca va Cong vu Tong o

V. Cac van ban khac

1. Th gi tn hu Do thai

2. Th th nhat cua Thanh Phero

VI. Hiep nhat va khac biet trong Corpus Gioan

1. Phuc am

2. Cac th

3. Sach Khai huyen

B. TONG HP CHNG KIEN KINH THANH

1. Cac danh xng khac nhau dung e ch giao hoi duy nhat

2. Hiep thong giao hoi gia nhng khac biet

 

 

A. CAC VAN BAN KINH THANH CHNG DAN

I. THEO CU C: Khac Biet Trong Hiep Nhat, Mot Moi Hiep Nhat Vt Han Len Tren Moi Hnh Thc Phan Chia Va n Dang

1. Thc trang d biet trong vu tru

a) Ngay t au, Kinh Thanh ra mat con ngi di hnh thai cua s viec Thien Chua to hien nh la Chu te vu tru, ang tao dng "tri va at", ngha la muon van sinh vat a dang va cac giong loai cua chung (St 1, 11-31).

Tnh chat d biet cua van vat trong vu tru, cung nh cua cac gia toc, cua cac quoc gia va dan toc trong giong lch s (St 10, 5...) la do Thien Chua muon, va Ngai coi o la ieu "tot lanh" (St 1, 17.21.25.31)

b) Tuy nhien, tnh chat khac biet tot lanh nh the trong nhan loai (cac phai nam va n, cac bo lac va quoc gia dan toc) co the tr thanh c sinh ra chia re ang tiec, neu con ngi khong chu nghe theo tieng Thien Chua (St 2-3) ma c lam cho "loi song cua mnh" ra oi bai i (St 6, 12): Nhan loai anh mat i moi lien he vi thien nhien hien hoa (St 3, 18); ngi nam an ap ngi n (St 3, 16); anh em giet nhau (St 4, 8.23.24); cac quoc gia dan toc phan re tan mac (St 11) va gay chien chong choi nhau.

2. Cac nguyen ly hiep nhat

Bat chap nhng vu chong choi oi luc am mau nh the, cac nhom loai ngi van song con, va van gi c t nhat la mot phan, moi lien ket noi bo: c nh the la nh v to phu cua gia nh, nh nhng bac bo lao trong cac ton toc, trong cac quoc gia, nh nhng ngi lanh tu cac dan toc, va nh ca nhng giao c nhieu loai khac nhau c thoa thuan gia cac dan nc; roi nh vay ma nhng ac net khac biet cua moi dan toc eu c ton trong ne v.

e khac phuc nhng chia re hoac xung ot gia cac ca nhan, gia nh va dan toc, Thien Chua cua Kinh Thanh dung en mot so the che nh sau:

a) Qua cach thc ac tuyen, Thien Chua chon ra mot v to phu e lo am bao viec chuc phuc cho dong doi cua mnh: dong doi theo mau mu cung nh theo phap ly. Theo cach thc o, khong nhng ch traen ma thoi, nhng ca tmaen, Eom, Madian va cac con chau cua Qeturah na cung thuoc dong doi Abraham (St 25, 1-4).

b) Thien Chua cua Abraham va cua traen bien cai cac thoa c (berit) gia cac nhom ngi co than rieng e chng giam, thanh Giao c ma chnh Ngai a ra sang kien thiet lap: Mo-se la ngi trung gian cua Giao c o, va qua nhng ieu quy nh (ngon t, gii ran), cac chi toc cam ket vi chnh Thien Chua ve long trung thanh cua mnh. Giao c ay c xac nhan bang nhng hanh vi phung t khac nhau (Xh 24, 1-13), va con dan traen se phai tiep tuc lap lai li cam ket oi vi Thien Chua cung nh oi vi con ngi.

c) Thc vay, the che Giao c nh the khong bao am tranh khoi het c nhng vu oi choi t trong noi bo cung nh t ben ngoai (Sach Thu lanh). Thien Chua ong y e cho dan Ngai chon the che quan chu (1Sm 8, 22) va vng trieu (2Sm 7, 8-16). Neu biet trung thanh vi Giao c Mo-se, th the che se mang lai cong bnh va chnh trc cho nha vua (mishpat va sedaqah: Tv 72, 1-4; St 18, 19; 2Sm 8, 15; Gr 22, 3...). Ngoai cac chc vu ieu hanh chnh tr, nha vua con c gi them mot cng v trong lanh vc ton giao qua viec xc dau tan phong. Cac than dan toi t coi nhng quyet nh cua nha vua nh la li cua c Chua quoc gia mnh (Cn 16, 10-15), ang ma chnh nha vua cung phai quy phuc trong t the la toi t (2Sm 7, 8-19; Tv 89, 4).

d) Cho du trong thi avt, mot so li ha cua Thien Chua Abraham a c thc hien, th the che vng trieu cung van cha co the che ng noi tat ca nhng moi chia re. Ngay t au, the che nay a day len nhng vu tranh chap gia cac chi toc va nhng moi bat hoa khung khiep ngay trong hoang toc. Ca vua avt cung khong am bao noi cong ly cho dan chung (xem 2Sm 15, 1-6). Ngi ke v avt a khong kiem soat c cac lan bang va gay bat man cho cac chi toc mien Bac (1V 11). Cuoc ly khai phan re bung no luc Salomon bang ha. Tuy t xng la thuoc ve cung mot Chua, nhng cac ngi traen song chia re va knh ch nhau.

) Ngay di trieu avt, t gia cac gii tien tri van co tieng giong len chong lai cac vua va chong lai ca the che vng trieu na. Roi dan dan dan chung khong con coi quyet nh cua vua nh la li cua Thien Chua na: co nhng nhom mon o cho rang co the tm thay Li Chua trong ngon t cua mot vai tien tri, s phu cua ho. Thnh thoang cac v nay len tieng can thiep chong lai nhng bat hoa chia re (1V 12, 24). ong vai tro xay dng hoa bnh va hiep nhat, cac v trng dan truyen thong cong ly ky cu cua Thien Chua traen oi vi cac vua chua cung nh oi vi dan chung, va oi vi ca cac ngoai bang (Am 1-2). Cac v co xuy niem hy vong trong ch mot ngi thuoc dong toc avt se en tap hp vao trong cong ly (Is 11, 1tt; Gr 23, 5) va hoa bnh (Ed 34, 24-25), khong nhng cac chi ho traen (Ed 37, 15-28), ma ca cac dan toc khac na (Is 55, 4-5). Mot Giao c mi a c ha hen (Gr 31, 31-33; xem Ed 11, 17-20; 36, 25-28; Is 24-25).

e) Cac trng phai tien tri co nhng quan niem va nhng chnh kien rat khac biet nhau; con dan chung th cha nam c nhng tieu chuan ro rang e phan biet tien tri that va tien tri gia. Tuy nhien, moi ngi eu nhan rang ch co mot dan toc oc nhat cua Thien Chua traen duy nhat ma thoi. Bi the, phong trao e nh luat co ra sc thc hien cong cuoc thong nhat cho dan nc c tuyen chon va thanh hien (nl 7, 6), bang cach tap trung viec phung t ve "Ni Chua a chon" tc la en Thanh ma con cua avt a xay dng len (nl 12, 5; 1V 8, 29). e nh luat y thc ve nhng thieu sot cua the che tien tri (nl 18, 20tt; xem Gr 28, 8-9) va at the che nay tuy thuoc vao Mo-se (nl 18, 15) cung nh vao Luat cua Mo-se (Torah). Le luat nay c pho thac cho cac thay ca chi toc Levi (nl 31, 9); cac v nay co bon phan lo cho tac vu phung t; roi trong phung t, cac gia toc thuoc moi chi toc oan tu lai lam thanh mot "hoi ngh/cong oan cua Thien Chua": mot qehal YHWH (nl 23, 2tt; xem Nkm 13, 1; Mk 2, 5...), tieng Hy lap (LXX) goi la Ekklesia YHWH.

3. Hiep nhat nh the che t te

Gia tnh trang khac biet ngay cang sau am trong cac cong ong Do thai song tan mac o ay (diaspora) va luc bay gi thieu han chnh quyen quoc gia, the che t te a phai chap hanh tac vu bao toan hiep nhat. Va neu the che t te a nhan lay trach vu ay, th cung la v da tren uy the cua Torah co sc tap hp dan toc lai thanh 'edah (Hy lap synagoge: hoi oan cau nguyen khi nguon hng t viec nghe oc Torah Kinh Thanh) chung quanh s hien dien cua Thien Chua la ang a chon ho. Khong nhng Ngai a chon mot cung en, nhng con e Vinh Quang cua Ngai "lu ngu" tai o na (Xh 40, 34-35; Lv 9, 23). La Vua do hanh ong tao dng vu tru (Tv 93), Thien Chua ng tren ngai toa cua mnh at trong en thanh (Tv 96, 6), tren "cac than kerubim" (Tv 99, 1), ma khong ai co the en gan c, neu khong phai la v thng te c thanh hien, va ch mot nam mot lan ma thoi. Cong oan cau nguyen ma v thng te co s mang cau khan cho, thng lam oi tng cho nhieu du ngon khac nhau noi len tnh chat hiep nhat t trong c cau cua no, chang han nh la cac du ngon ve: vn nho (Is 5, 7; Tv 80, 9-17), cay ai thu (Ed 17, 23), th thanh (Is 26, 1-2; Tv 46, 5), an chien (Tv 95, 7; Ed 34).

Nh cac ieu luat a ra the thc ve s tinh sach (Lv 11-16), tnh trang thanh hien cua dan toc (Xh 19, 6) c am bao cho khoi vng o nhiem t cac ngoai bang quyen ru (Ed 16, 23-29). Tuy nhien, cac ngoai bang cung c keu goi en thong d vao niem hy vong cua traen (Is 51, 5) cung nh vao viec phung t cua dan toc nay (Is 2, 2-4; 56, 6-7; 60, 13-14; Tv 102, 19-23). o la trng hp cua cac ngi ngoai bang nh Ruth ngi dan Mo-ap, nh cac con chau thuoc dong giong Eom hay la thuoc dan Ai cap ke t i th ba (nl 23, 4-9), hoac la nh ca nhng ngi dan Babylon, Tyro va Philttinh (Tv 87) thuoc nhieu nguon goc khac nhau, mien la c "tai sinh tai Sion" (Tv 87, 5-6) va biet tuan gi Torah (sabbat, xem Is 56, 2. 6-7; va cat b, St 17, 12-14).

Tnh trang hiep nhat c am bao: khong phai n thuan bi toc he mau mu, v moi lien he nay co the b nghi ng va tr thanh e tai tranh tung (Er 2, 59-63; xem 62) hoac la b xao tron va e doa v cac vu ket hon hon hp (Nkm 13, 23-30; Er 9-10); cung khong phai bi berit (giao c) cua Mo-se, v giao c nay co the b con ngi phan boi (nl 31, 16-20; Hs 2, 4; Gr 11, 10; 14, 21; 31, 32; Ed 17, 15. 19; 44, 7); cung khong phai bi chnh quyen quan chu v the che nay a khong gi c cong bnh va chnh trc (Gr 22, 13-17; xem cau 3); cung khong phai bi chc t te Aaron a tng vi pham giao c Levi (Ml 2, 5-8).

Dan traen a tng pha v Giao c, tuy nhien khong bao gi nghe noi la Thien Chua rut lai Giao c. Theo Sach tien tri anien, th khi mot ong vua ngoai bang "mang long thu nghch vi Giao c thanh" (11, 28), en va "bng bng noi gian chong lai Giao c thanh, ong ung ho nhng ke choi bo Giao c thanh i" (11, 30), luc o ang "hang ben canh con cai dan toc ngi" se ng len e giai cu nhng ai a c ghi danh vao trong sach s song, va nhieu ngi se c song lai (12, 1-2). Sach tien tri anien cung tien bao rang cac v thanh cua ang Toi Cao se c thong tr i i cung vi ang "nh the mot Con Ngi tien en vi may tri" (7, 13-14. 27), trong khi o cac vng quoc quai g eu b xet x luan phat.

II. T CU EN TAN C

1. Hiep nhat va khac biet trong Do thai giao vao thi en Th Th Hai

Gia canh song tan mac va chu anh hng cua nhieu loai chnh quyen cung nh cua nhieu nen van hoa khac nhau, tnh trang khac biet trong cac cong oan Do thai a thc s cho thay o la mot yeu to co li nhieu, bat ke la tai Ai cap (Elephangtina), tai Ba t (Susa, Nippur va Babilonia), hay la tai cac vung chung quanh a trung hai la ni nhng khu kieu dan Do thai moc len ngayy cang nhieu trong thi van minh Hy lap. Anh hng ln cua cac kieu dan nay a thu hut c nhieu tn o mi va "nhng ngi knh s Thien Chua". Chnh long trung thanh oi vi Torah ca ve mat luan ly lan van hoa, (hanh hng ve en th, la ni c tuyen chon, va la Cung en Vinh Quang ng tr) a gn gi cho dan traen c hiep nhat. D nhien la Torah a khong the gi cho tnh trang khac biet phong phu kia khoi bien thanh chia re v co cac ton phai xuat hien:

a) Cac ngi x Samari khong chu tha nhan en thanh Gierusalem, cung khong chu tha nhan uy the cac sach Tien tri va cac van ban khac.

b) Cac ngi Do thai song Ai cap tha nhan Torah theo ban dch Hy lap Bay mi, ke t trieu ai Lagii (the ky th 3-2 trc ky nguyen Kyto). Co mot so khong chu tha nhan tnh chat hp thc cua chc t te Gierusalem; ho theo en th Leontopoli va chc t te dong Onias cua en th nay.

c) Ngc lai, cac ngi Sauxe th rat mc gan bo vi en th Gierusalem va vi viec phung t cua en th nay.

d) Cong oan cac ngi Essenio (mot ton phai Do thai) th t coi mnh la en th oc nhat chnh thong va la traen chnh cong; nhng ngi thuoc ton phai nay thng trng dan "con cai s sang" ra e oi lai vi "con cai cua toi tam".

) Nhng ngi ung ho Giuda Gamala va nhng ngi sau nay tr thanh siqarim (ngi mang oan kiem) va zelotai (ngi cuong nhiet), th khong chu ong y vi Edekien e phan biet gia "vua chua" vi "t te", tc la gia lanh vc dan s va lanh vc phung t (gia the quyen va than quyen: xem Ed 44-46; Ds 27, 18, 23). Ho cho rang vang phuc Thien Chua va vang phuc e quoc Roma ngoai ao khong the oi tri chung vi nhau c.

e) Cac ngi Tay gia th co mac cho viec "thanh tay" mot tam quan trong mi.

e) Cac ngi Phariseu th co tm cach e ap dung luat tinh sach mot cach nghiem ngat gia the gii pham tuc bang cach dung luat le tap quan ma xac nh cho ro Luat viet Torah.

Sau khi viec phung t trong en th va chc t te Aaron bien mat han, th nh trung thanh vi luan ly cua Torah va vi viec phung t trong cac hoi ng ma phai Phariseu se cu van c hiep nhat cho Do thai giao. Va luc o 'edah (hoi/cong oan) cua Sach Levi tr thanh 'edah cua Hoi ng (hoi oan lang nghe Torah va cau nguyen): s tinh sach va phan cach c ca mng trong cac ai le Rosh ha-Shanah va Kippur, trong o vng quyen cua YHWH (Yave) va n tha th loi pham cua toan dan c cong bo. Thc trang khac biet gia cac nghi thc va cac truyen thong a phng, va ca nhng cach thc rat khac nhau trong loi cac Rabbi giai thch luat le cung khong lay chuyen noi moi hiep nhat cua Do thai giao.

2. c Giesu thanh Nadaret

Gia luc dan toc Do thai tien hanh xay dng hiep nhat bang cach trung thanh vi Torah cua Mo-se va vi viec phung t tai en thanh Gierusalem, trong khi tnh trang phan re thanh nhieu ton phai khac nhau (haireseis) ang e doa chnh moi hiep nhat ay: th ung vao thi iem ay, c Giesu bat au thc thi s vu cua mnh tai mien Galile. Nhieu nam sau khi Ngai chet, nhng ky niem ve viec lam va li noi cua Ngai mi c ghi lai thanh van ban e lam nen cai goi la Tan c. Cac van ban phuc am con lu gi lai cho en ngay nay, khong the nao giup xac nh ro tng chi tiet cuoc song dng the cua Ngai c. Tuy nhien, phai nhan rang mot so d kien can ban lien quan en cuoc i va s mang cua Ngai, la chac chan thc s.

c Giesu thuoc dan toc Do thai va ngo li vi dan traen. Cac mon e cua Ngai cung la nhng ngi Do thai, va khi c phai gi i quang ba cong trnh cua Ngai, ho gii han tam hoat ong cua mnh trong dan traen. Khi thanh lap nhom Mi Hai (cha c goi la Tong o trong cac tng lp co cu nhat cua truyen thong nhat lam), c Giesu lam mot c ch co tnh cach tien tri va cho thay ro Ngai muon tap hp cung tai lap dan toc traen tr lai, vi mi hai chi ho thu trc, ung vi nhng g truyen thong Do thai hang mong ch se xay en trong thi ang Thien Sai. c Giesu a b ket an cho la a mu tnh huy pha en thanh.

Nhng nghien cu phe bnh cha at c en cho ong y ve noi dung chnh xac cua nhng g Ngai a rao giang. Chac han la trong li Ngai rao giang a co nhng iem cho thay can phai at lai van e hiep nhat traen theo quan niem loi xa, va phac hoa ra nhng ng net chnh cho mot cach thc mi cua hiep nhat, vt han ra ngoai mc gii cua loi cu. Bi the, theo truyen thong tong o, sau ay la nhng g noi len lap trng cua c Giesu oi vi Nc Thien Chua va oi vi Torah:

- Mot so yeu to truyen thong vang bong han trong li Ngai rao giang ve Nc Thien Chua, chang han nh: nhng yeu to chnh tr va co tnh cach dan toc chu ngha, viec phuc hng vng quyen avt cho long lay tr lai, va viec anh uoi ke thu dan toc ra khoi at nc; o chnh la nhng g dan traen hang nong long mong i (TvSal 17). Li Ngai giang m rong ra cho chieu kch pho quat ai ong; noi theo kieu cac tien tri (Is 25, 6), th c Giesu ch i ngay cac dan toc quy tu lai ni ban tiec Nc Tri cung vi cac to phu (Mt 8, 11; Lc 13, 28).

- Ngai khong huy bo Torah; Ngai giai thch Torah theo mot cach thc mi. Ngai phe bnh cach thc thi bay gi hieu cac ieu luat ve tinh sach va luat gi ngay sabbat ma long ao hanh Do thai coi nh la t no co gia tr. Li mi goi hoan cai Ngai a ra, oi moi ngi phai co mot quyet nh ca nhan. Va chnh v the ma Ngai a lam khi day nhng moi phan re gia ngi vi ngi. Tuy nhien, "nhieu ngi" se hng c an hue t cai chet cua Ngai.

III. HIEP NHAT VA KHAC BIET TRONG CORPUS (VAN BO) PHAOLO

1. Cac th "e-nhat-Phaolo"

Phaolo t gii thieu la apostolos: la ngi mat nhat trong cac tong o (1Cr 15, 9); ung the, nhng cung la tong o ngang hang vi cac tong o khac (xem Gl 1-2), v la tong o cua c Giesu Kyto (1Cr 1, 1; 2Cr 1, 1). S mang cua ngai la giang Tin Mng cua Thien Chua a c cac tien tri loan bao trc: Tin Mng ve Ngoi Con la ang a song lai trong quyen nang, theo Thanh Linh ban n thanh hoa (Rm 1, 1-4). Phaolo a khong trc tiep e cap ti van e moi quan he gia cac giao hoi a phng vi dan duy nhat pho quat cua Thien Chua; tuy nhien, cac th cua thanh nhan co a ra mot so nhng ban luan va d kien kha d giup tm hieu chu e o: quan he gia ngi Do thai vi cac dan nc khac; quan he gia gii yeu kem vi hang cng hao, gia ngi ngheo va ngi giau, gia nam va n; nhng lien he cua tn hu vi Phaolo va vi cac ngi cong s cua ong; s kien cac giao hoi tai gia (Rm 16, 5; Plm 2); lac giao, ly giao va nhng vu hon loan; cac loai an hue va oan sung khac nhau...

Chu e neu tren se ac biet sang to qua viec phan tch hai hoan canh cu the sau ay: 1) Trong th gi tn hu Galat, Phaolo a nhan nh the nao ve cac quan he gia ngi ngoai giao tr lai vi ngi kyto goc Do thai? 2) Phai ngh the nao ve tnh cach khac biet trong hiep nhat ni hai cong oan c e cap ti trong th th nhat gi tn hu Corinto va trong th gi tn hu Roma?

1. Trong Gl 1-2, Phaolo xac nh moi hiep nhat cac tn hu bang cach nhan manh tren tnh chat duy nhat cua Phuc am: cung mot an sung phat xuat t Thien Chua Cha va t Chua Giesu Kyto, la ang a t nop mnh v toi loi chung ta ngo hau keo chung ta ra khoi "the gii gian ac" (1, 3-4). Rat co the la thanh ng Ekklesia tou Theou (Hoi oan cua Thien Chua: 1, 13) luc o a mang mot am hng vang rong ra ngoai pham vi a phng.

Tuy nhien, van e khong phai ch thuan tuy nam ni s kien co nhieu giao hoi tai vung Galat (1, 2) va cac ni khac ma thoi - o la bieu hieu cua sc song doi dao c ma; - nhng con ni s viec co nhieu moi cang thang tram trong gay ra bi cac kyto hu chu trng tiep tuc gi luat Do thai giao: ho la nhng ke bop meo Phuc am c Kyto. Phaolo thuat lai nhng g a xay ra khi ngai cung vi Banabe dan Tito en Gierusalem. Tai o, Phaolo a trnh bay Phuc am ngai rao giang cho cac v co the gia ro; cac v nay tha nhan cong tac tong o a c trao pho cho Phaolo. Cac v tham d buoi thuyet trnh cua Phaolo, a ong y la co hai loi rao giang Phuc am khac nhau: rao giang cho nhng ngi a chu cat b, o la tac vu cua Phero; va rao giang Phuc am cho nhng ngi khong chu cat b, ay la tac vu cua Phaolo. Trong vu tranh chap tai Antiokia, Phaolo chng minh cho thay la oi vi tat ca, n c cong chnh hoa phat xuat t long tin vao c Giesu Kyto, ch khong phai t cac cong trnh thc hien theo Le Luat. Trach Phero la khong con bc theo chan ly cua Phuc am v a lan tranh khong dam dung ba vi cac anh em kyto khong Do thai (Gl 2, 14), Phaolo a len tieng bao ve t do cua cac ngi lng dan tr lai, oi vi Le Luat.

2. Nhng khac biec gia cac phe phai la nguyen nhan sinh ra cac vu chia re trong giao hoi tai Corinto ma 1Cr 1-3 nhac ti. Phaolo mo ta thc trang cac khac biet can phai co, bang cach lay th du t than the va cac chi the trong con ngi. Thanh Linh ban phat cac n cua Ngai cho moi ngi tuy theo y Ngai: "Co nhieu ac sung khac nhau, nhng cung ch la mot Thanh Linh; co nhieu tac vu khac nhau, nhng cung ch la mot Chua; co nhieu cach thc hanh ong khac nhau, nhng cung ch la mot Thien Chua, ang lam nen moi s trong moi ngi" (1Cr 12, 4-6. 15-22; Rm 14, 2-3). Chac han s d biet o la ieu Thien Chua muon, cho nen khong the nao e cho no tr thanh hon loan c. Thien Chua, c Giesu Kyto va Thanh Linh se am bao cho hiep nhat mc o can ban nhat; them vao o, vi mot cac thc khac va theo nhng danh ngha rieng, ca cac b tch Thanh tay (Gl 3, 27-28; Rm 6, 3-4) va Thanh The (1Cr 10, 16-17), ca c tin (Rm 1, 16; 3, 22) va agape (c ai: 1Cr 13; Rm 5, 3-8) cung se am bao nh the na.

3. Da theo hai dan du a ra tren ay, chung ta co the phac hoa ra c mot tong quan ve ng loi cua Phaolo, va bat au tm hieu ve nhng cong cu Thien Chua dung ma am bao cho moi ket hp khang kht gia cac kyto hu c vng chai. Sau o chung ta se nhan manh ti nhng oi hoi cua viec chap nhan cac khac biet chnh ang va c phoi hp tot. Mot so trong cac yeu to lam nen hiep nhat traen, ch ong mot vai tro rat th yeu. Khong co y choi bo tnh chat thanh thien, cong bang va tot lanh cua Torah (Rm 7, 12), qua cac oan viet khac, Phaolo neu len tnh cach co chap va oc quoc gia han hep cua no (xem Gl 2, 14). Thanh nhan bac bo viec coi s kien cat b va cac quy luat ve thc an nh la nhng nguyen ly cau tao hiep nhat. Cho du coi viec phung t la mot ac an danh cho traen (Rm 9, 4), Phaolo rat t e cap ti en th, v chnh cac tn hu kyto la en th (naos) cua Thien Chua (1Cr 3, 16-17; 2Cr 6, 16). Neu Gierusalem c coi la quan trong th ch v danh ngha la giao hoi me, la bang chng cho thay Thien Chua hang trung tn oi vi Giao c cua Ngai. Giao hoi Gierusalem co uy tn la nh trong o co nhng ngi lanh ao noi tieng. Cac v c coi nh la nhng tru cot (styloi) cua hiep thong (Gl 2, 9); Phaolo tham tn rang khong co s ong y cua cac v, "cuoc chay cua mnh ch la cong toi" (Gl 2, 2). T ng "Thanh a" cung khong c dung ti. Ngi tn hu kyto lien he vi Abraham va vi dan toc ac tuyen, qua niem tin vao c Kyto.

Ngc lai, Phaolo nhan manh en chc vu tong o (Gl 1, 1; 1Cr 9, 1), coi o la mot phan vu mang tnh chat pho quat va hiep nhat, vt ra ngoai ranh gii cua mot giao hoi a phng. Khong the nao choi cai c la chnh tong o Phaolo a ch than gay dng nen moi lien he hiep nhat gia cac giao hoi ca biet. Viec truyen giang cung mot Phuc am chung noi ket moi tn hu cua cac giao hoi khac nhau lai thanh mot (1Cr 15, 11). Ngoai ra, cac b tch thanh tay va Thanh The (cung nhng ba an chung) cung eu la nhng yeu to cau tao nen giay hiep thong gia cac ngi kyto. T 1Cr 11, 23tt co the suy dien ra rang du la tai Corinto, tai Antiokia hay la tai Gierusalem th trong can ban, Thanh The van la mot.

Hn na, tnh chat bo tuc lan nhau cua cac ac sung cung la yeu to trung gian noi ket giup kien tao hiep nhat. Neu khong co nhieu oan sung khac nhau th than the khong the nao hoat ong c. Cac ch th Phaolo a ra va oi luc giong het nhau, cung ong gop vao viec xay dng hiep nhat; ve iem nay, Phaolo ngh rang mnh co quyen (exousia, 2Cr 10, 8; 13, 10) cho du ngai khong thng xuyen dung ti. Trong cac ch th a ra, Phaolo thng vien dan nhng g cac ni khac lam. Va cuoi cung, moi hiep thong (koinonia) gia cac tong o (Gl 2, 9) la yeu to giup cung co giay hiep nhat gia cac giao hoi khac nhau. Thc trang co nhieu giao hoi khac nhau co the gay ra chia re, va ieu nay se lam cho chc vu tong o ra vo hieu. Li nhan nhu "ng quen cac ngi ngheo kho" Gierusalem (Gl 2, 10) bieu th mot cach cu the moi hiep thong giao hoi. Vu lac quyen tiep theo o, c cac thanh th nhac ti, la mot hanh ong noi len tnh lien i gia cac kyto hu, vi mot y ngha het sc tuyet vi ch ve giao hoi.

Con oi vi thc trang co nhng khac biet, Phaolo nhn nhan tnh cach khac nhau gia cac chi the nh la yeu to lam cho than the nen phong phu hn. Trong lanh vc nay, khong the co chuyen nhat te n ieu c. Phaolo tr thanh moi s cho moi ngi, "tr thanh Do thai cho cac ngi Do thai" va "tr thanh ngi ngoai Le Luat cho nhng ngi ngoai Le Luat" (1Cr 9, 19-22). Ngai oi cac v co tham quyen Gierusalem phai biet nhan nh cho ra nhng g la can ban, nhng g se gi mai tnh chat ong nhat bat bien cua mnh oi vi moi kyto hu. The nen, Phaolo gat bo moi hnh thc au oc be phai a dua theo thi. Khong co vu mot cach ro rang cac gia tr con ngi thng thay oi tuy theo dong giong, mien x va van hoa, Phaolo co giai phong cac kyto hu cua ngai khong thuoc goc Do thai cho khoi tnh trang b buoc phai hoi nhap vao trong nen van hoa ao c cua ngi Do thai. Do o, neu vien tng Phaolo m ra la the, th th hoi moi giao hoi co nen da theo nhng oan sung ca biet mnh nhan c ma xac nh tnh chat ac thu cua mnh gia cong ong cac giao hoi a phng khac nhau, va nh vay ma gop phan ac lc e lam nen bo mat muon mau sac va chnh ang va phong phu cua giao hoi duy nhat va pho quat hay khong?

2. Cac "Nguc trung th "

Hai trong cac th thuoc loai nay lam chung ta lu y ti nhieu nhat, o la : Coloxe va Ephexo. Vien tng chung m ra khong giong nh loi nhn gap thay trong cac th e-nhat-Phaolo. c Kyto la au cua mot giao hoi lam than mnh cua Ngai. Trong hai th nay, mc thanh tu cua niem hy vong canh chung to ro hn, Kyto hoc mang tnh chat toan vu bao quat hn.

1. Th gi tn hu Coloxe nhan manh en quyen bnh cua Phaolo: lam the la e oi pho vi cac moi nguy lac giao ang manh nha luc o. Tuy nhien, thc trang co cac d biet gia long hiep nhat van c neu len nhieu lan. c Kyto la "au cua than mnh tc la giao hoi" (1, 18), "au t o toan than mnh c nuoi dng va xe ket chat che nh cac gan cot giao lien noi ket, rut ra sc ln manh trng thanh do Thien Chua ban cho" (2, 19). Cac tn hu kyto c keu goi en hng bnh an cua c Kyto trong mot than mnh duy nhat (3, 15). Th t vng nay phat xuat t mot nguon goc mang nhieu tnh chat vu tru hoc hn la chnh tr. Theo Coloxe, giao hoi co mot n goi trong the gii. Phuc am mang lai hoa trai va ln len gia long the gii (1, 6); Phuc am c cong bo cho moi thu tao song di bau tri (1, 23). Cac tn hu Coloxe can phai cau xin Thien Chua m rong ca cho cong cuoc rao giang Phuc am (4, 3-4). Cac gii luat luan ly e ra mot loi song kyto cho moi phan t trong ai gia nh: cac ngi chong, cac bac cha me, cac gia chu mot ben, va ben kia la cac ngi v, cac con cai, cac ngi no le (3, 18 - 4, 1). Tren het, ngi kyto phai "mac lay agape, tc la giay lien ket tuyet hao" (3, 14).

2. Th gi tn hu Ephexo con khai trien bai huan du tren ay ra rong hn. Trong bo luat gia nh ghi ni oan 5, 21 - 6, 9, moi lien ket gia c Kyto (au, phu quan, ang cu o) va giao hoi, than mnh/phu nhan cua Ngi, c e ra lam mau mc cho cac moi quan he gia chong va v. Dung c tin, Thanh Linh lam cho c Kyto c ngu trong tam hon cac kyto hu en o ho am re sau va at nen mong kien co trong tnh yeu (3, 16-17). Thien Chua bay to cho biet y nh nhan hau cua Ngai e tong hp toan the vu tru lai di quyen ch ao cua mot lanh tu duy nhat la c Kyto (1, 9-10). Tac gia Th gi tn hu Ephexo, "ngi rot nhat trong tat ca cac thanh" nh chnh ngai t gii thieu, a nhan c n i loan bao cho lng dan biet ve s phong phu khon lng cua c Kyto (3, 8). o chnh la s kien ven m cho thay Thien Chua hien dien mot cach chu ong trong the gii.Ca trong Ephexo na, giao hoi cung c mo ta nh la than mnh cua c Kyto, au cua giao hoi. e xay dng than the cua mnh, c Kyto a ban cho giao hoi ay nhieu tac vu rat khac nhau (4, 7.11-12). Chnh do Ngai ma "toan than the c an khp va ket cau vi nhau nh moi th gan cot giao lien cung cap sinh lc, tuy theo phan vu c trao pho ngang sc cua moi phan, hau ln len va t xay dng lay chnnh mnh" (4, 16). Giao hoi cung con c so sanh vi "ngoi nha-en th" ma nen mong la cac tong o va cac tien tri, va vien a nh vom (akrogoniaios) la c Kyto (2, 20). Roi d nhien, chnh c Kyto la bnh an cua chung ta. Ngai a bien tnh trang phan re gia ngi Do thai va lng dan thanh mot moi hiep nhat. Ngai a dung thap gia ma giang hoa ca oi ben vi Thien Chua, trong cung mot than mnh duy nhat (2, 14-22). Tac gia Ephexo khuyen khch cac kyto hu cua mnh nh the nay: "Anh ch em hay ra sc duy tr tinh than hiep nhat trong giay lien ket bnh an. Ch co mot than mnh duy nhat va mot Thanh Linh duy nhat, cung nh anh ch em a c keu goi en thong phan vi cung mot niem hy vong duy nhat; ch co mot Chua, mot c tin, mot phep thanh tay, mot Thien Chua va la Cha het thay moi ngi, ang ng tr tren moi ngi, hoat ong qua moi ngi va trong moi ngi" (4, 3-6). Cho du khong dung thanh ng "mot giao hoi duy nhat", tac gia cung a manh me khang nh ve moi hiep nhat trong than mnh c Kyto tc la giao hoi.

3. Cac th "muc vu"

Cac th "muc vu" cho thay mot giai oan bien hoa trong canh huong cua hai giao hoi a phng tai Ephexo va Creta, ma trc kia cac th khac thuoc Corpus Phaolo cung a tng mo ta. Tai nhng ni o, co the tm thay mot loi to chc phan phoi cac tac vu ro rang hn. c tin khong c gii thieu nh la mot hanh ong cho bang nh la mot "mon cua ton kho" can phai gi gn cho ky lng, nh la mot giao ly can phai chap nhan cho trung thanh. Giao hoi khong c gii thieu nh la mot soma cho bang nh la mot oikos. Tac gia khong e cap ro rang en moi lien he gia cac giao hoi nay vi giao hoi hoan vu. Tuy nhien, cung can phai lu y en iem nay la quyen hanh cua Phaolo a c chap nhan va c coi nh la vt rong ra ngoai gii mc cua cac vung a phng; chnh nh t the o ma quyen hanh cua cac ngi ai dien Phaolo, nh Timote va Tito, cung c cong nhan. Nh co s can thiep cua li tien tri, an thieng a c truyen ban cho Timote qua viec at tay cua hang nien trng (1Tm 4, 14) va cua Phaolo (2Tm 1, 6). Va chnh Timote cung se at tay cho nhng ngi khac (1Tm 5, 22). Bi the, cac s kien neu tren ay cho thay xuat hien mot hnh thc ke nhiem trong tac vu thi hanh quyen bnh hp phap (nen xem them 2Tm 2,2).

Du khong the qua quyet c rang cac cong oan khac cung co hoan canh giong het nh the, th cung phai nhan la co nhieu net rat giong nhau trong hai giao hoi Ephexo va Creta: giong nhau en o tr thanh ong nhat. Bi the, giong nh Tito: la ngi hoc hoi Kinh Thanh t thi nien thieu, Timote phai bao ve c tin va giao ly lanh manh chong lai nhng sai lac (1Tm 6, 20-21; 2Tm 3, 13; Tt 1, 9; 3, 10). Ca hai cung a phai ra sc hoan tat viec to chc giao hoi. Theo ch th cua Phaolo, Tito thiet at cac nien trng trong moi thanh pho (Tt 1, 5). Cac nien trng cung co mat trong 1Tm 5, 17-19. Trong 1Tm 3, 2-7 va Tt 1, 7-9, cac c tnh oi hoi v giam s phai co, cung giong nhau. Timote can phai lo cho cac phu te hoi u c tnh can thiet (1Tm 3, 8-10.12-13) va cung phai lu y nh the oi vi cac phu n (n pho te?), ung theo ch th ghi trong 1Tm 3, 11. Cuoi cung, theo ung ch th cua Phalo, ca hai co bon phan phai khuyen bao kyto hu thuoc moi tng lp (1Tm 5 va 6; Tt 2, 1-10) lo ra sc song lam sao e khong ai co the che trach c.

Va nh the, nh co c cau vng chac hp thc, moi hiep nhat trong giao hoi a phng se c gn gi ven toan. Cac kyto hu la "nha Thien Chua, hoi oan cua Thien Chua hang song, la tru cot va la nen tang chong chan ly" (1Tm 3, 15). Cac kyto hu la thanh phan dan rieng cua c Giesu Kyto: dan toc ma Ngai a hien than lam hy le e gay dng nen (Tt 2, 14).

IV. HIEP NHAT VA KHAC BIET TRONG PHUC AM NHAT LAM VA TRONG CONG VU TONG O

Cac Phuc am Nhat lam tiep tuc cong trnh rao giang cua c Kyto bang cach thong truyen s iep Tin Mng (kerygma), va a Phuc am ti nhng vung ngoai Do thai.

1. Viec loan bao Nc Thien Chua chiem mot cho chu yeu trong Phuc am theo thanh Macco (Mc 1, 15); tuy nhien, s iep Nc Thien Chua tr thanh "Phuc am cua c Giesu Kyto, Con Thien Chua" (1, 1). o la mot dau chng cua canh huong hau phuc sinh, luc ma cac bien co chu yeu cua c tin kyto c nhn lai mot cach toan dien; cac bien co chu yeu o la: cuoc t nan va cuoc phuc sinh cua c Giesu.

a) Viec Phero (8, 29) tuyen xng c Kito la ang Thien Sai, va vien s quan ai oi trng ng di chan thanh gia (15, 39), tuyen xng c Giesu la Con Thien Chua, a cung vi viec c hanh Ba An cua Chua, tr thanh iem quy tu mi e hp nhat dan Chua. D nhien la t ng ekklesia khong xuat hien trong Phuc am Macco; trong Phuc am Luca cung khong; nhng viec coi thc tai ma t ekklesia muon ch, la chuyen ng nhien phai co, th qua la qua ro rang. Kho ma xac nh c cac moi lien he gia giao hoi va hoi ng Do thai; tuy nhien, luc o viec phan ly gia hai ben cung ang trong thi manh nha (xem Mc 7, 3-4; 12, 9; 13, 9). Cac quy luat cam cach lien quan en cac loai thc pham khong con co mot gia tr nao na (7, 15.19). c Giesu a mang en mot ieu g o hoan toan mi me; Ngai ong long xot thng an chien khong co ngi chan (6, 34) va len an nhng ngi lam vn nho (12, 1-12).

b) Viec c Giesu can thiep chong lai cac "ngi buon ban trong en Th" a c li tien tri Isaia 56, 7 minh giai: "Nha Ta se c goi la Nha cau nguyen danh cho moi dan moi nc" (11, 17). S kien Nc Thien Chua gan ke ma xem ra 9, 1 va 13, 30 muon noi ti, c coi nh la chuyen d nhien roi, ch co viec la phai "i cho Phuc am nay c loan bao ti het moi dan toc trc a" (13, 10).

c) Nhom Mi Hai ch c goi la Tong o von ven co mot lan va trc het c coi nh la nhom chng nhan: Nhom a tng theo sat cuoc song va hanh ong cua c Kyto; vay bay gi Nhom can phai tiep tuc cong trnh cua Ngai; gia ho, Phero la ngi c neu danh au so (3, 16). Ong la ngi phat ngon cua Nhom (8, 29).

d) Cuoc t nan cu o cua c Giesu (10, 45) thiet lap nen giao c trong mau cua Ngai o ra cho muon ngi (14, 24). Sau khi song lai, trong t cach la muc t, c Giesu tap hp nhng con chien b tan mac tan loan cua Ngai (14, 27-28).

2. Trong mot cach thc tieu bieu nhat, Phuc am theo thanh Mattheu c goi la Phuc am tieu bieu nhat cua giao hoi. Hai lan, Phuc am nay a dung en t ekklesia (16, 18; 18, 17-18). Tnh chat lien tuc trong quan he vi traen va viec tach ri khoi Hoi ng Do thai la hai au moi ch hng cho Phuc am nay trong suy t ve giao hoi.

a) Nhieu li trng dan trc tiep chng minh rang c Giesu la ang Thien Sai traen mong ch va la ang cu tinh dan mnh, nh Kinh Thanh a tien bao. Nhng ai a so ngi dan traen khong on nhan Ngai, va v the ma b cong khai ch trch (Mt 20, 16; 22, 5-8). c Mattheu hieu nh la mot c lieu cua Lch s Cu o trong qua kh, hien tai va tng lai, "Nc Thien Chua" se b tc khoi cac ngi lanh ao traen va se c trao ban cho mot dan toc biet lam cho no sinh hoa ket trai (21, 43).

b) Simon, ngi so mot trong mi hai tong o (10, 2), c trao cho ten goi mi la Phero va c at lam khoi a nen mong cho giao hoi hoan vu cua ang Thien Sai (16, 18; "mou ten ekklesian") e gi cho moi lien ket trong giao hoi mai khang kht chat che. Trong t cach la ngi cam gi cha khoa Nc Tri va co toan quyen cam buoc cung thao g, Phero la ngi am bao cho niem trung tn oi vi con ngi va giao huan cua c Giesu. Toan quyen cam buoc va thao g cung ng dung ca trong cong oan a phng na (18, 18).

3. Co the tm thay cac quan iem than hoc Luca trong Phuc am theo thanh Luca va sach Cong vu Tong o. Trong Phuc am, hoat ong cua c Giesu chu yeu nham vao x traen; c Giesu bat au cong khai hoat ong tai que nha cua mnh la Nadaret (4,16-30); Ngai khong i ra ngoai bien gii x Do thai (khac vi trnh thuat theo Mc 7, 24tt: Mt 15, 21tt). Phai gi cac tong o (9, 2) va mon o Ngai i (10, 1), la c Giesu cho thay u t cua Ngai lo lam sao e toan the traen nghe c s iep cu o.

Qua cac tac pham cua mnh, Luca a ra mot loai than hoc con ng (hodos, poreuomai). c Giesu nien thieu a len en Th, nha cua Cha mnh hai lan (2, 41; xem 2, 23). Cung vi cac mon e, Ngai tr lai con ng a ti Gierusalem, o ngi ta se giet chet Ngai (13, 33), nhng cung tai o, Thien Chua se lam cho Ngai song lai (24, 34). Con ng ay tiep tuc trai dai trong Cong vu Tong o va dan t Gierusalem cho ti "tan cung trai at" (1, 8). Gierusalem nam tam iem cua loi quan niem ve Lch s cu o, theo o dan thu xa cua Thien Chua bien thanh dan Chua quy tu t "gia long cac dan cac nc" (Cv 15, 14). Viec chuyen di Phuc am t dan nc traen en cac dan toc khac, la ieu an khp vi ke hoach lien tuc va gian oan cua Thien Chua.

Tr thanh toi t cua Li Chua (xem Lc 1, 2), mi hai Tong o (Cv 6, 2) - trong o, Simon Phero, ngi c chon au tien (Lc 5, 1-10), a lanh nhan s mang cung co cac anh em mnh, - la nhng nhan chng co u t cach e xac nhan ve hanh ong, ve cuoc t nan va cuoc song lai cua c Giesu (Cv 1, 8.21-22).

Trong Cong vu Tong o, lui ti nhieu ban, cuoc song giao hoi s khai c mieu ta nh la cuoc song cua dan toc thuoc ve Thien Chua ang lan loi gia mot moi trng ay nhng khac biet, nhng van gan bo vi nhau trong hiep nhat.

Trnh thuat ve ngay Le Ngu Tuan (2, 1tt) cho thay Thanh Than Thien Chua hien xuong lam cho nhng ngi thuoc nhieu ngon ng (va van hoa) khac nhau hieu c mnh; nh the co ngha la tnh trang ngon ng lan lon do long kieu cang cua nhng ngi xay thap Babel a b xoa bo. Sinh ra do Thanh Linh, ngay t au, giao hoi c hp thanh bi nhng ngi noi nhieu th tieng khac nhau va thuoc nhieu nen van hoa khac nhau, nhng ngay nay a c Thanh Linh tu tap lai trong c tin. Thanh s goi ho la "anh em" (1, 15). "cac tn hu"(2, 44), "cac mon o" (6, 1), "nhng ke keu cau Danh Chua" (xem 9, 14, 21), "nhng ke c cu o" (2, 47), "be Nadaret", "cac ngi kyto"(11, 26; 26, 28).

T ekklesia thng c dung e ch giao hoi a phng (v vay ma goi giao hoi Gierusalem va giao hoi Antiokia); tuy nhien ngi ta cung goi la "giao hoi trong toan vung Giue, Samari va Galile" (9, 31), hoac cung goi la "giao hoi cua Thien Chua ma Ngi a cu chuoc bang gia mau cua mnh" (20, 28). Ngi ta cung con nghe noi la cac giao hoi a phng trao oi phai oan tham vieng nhau cung nh gi nhng mon hien vat cu tr cho nhau (11, 29).

Theo cach hanh van cua Luca, th cac ban "tong lc" mo ta cuoc song cua giao hoi Gierusalem (2, 42-47; 4, 32-35; 5, 12-16), mang mot tam hng kieu mau oi vi tat ca cac giao hoi khac. Cac tn hu van con tu hop nhau di hanh lang Salomon trong en Th (5, 12). Ngi ta ca ngi moi hiep nhat va tinh than ong tam nhat tr cua ho c am bao nh giao ly cua cac tong o ma ho gan bo tin nhan, nh moi hiep thong (koinonia), nh viec be banh va cac buoi cau nguyen tai nha rieng. Viec t nguyen ban cac mon s hu va e chung cua cai la nham muc ch xoa bo tnh trang ngheo tung cung nh e cung co y thc ve tnh huynh e. Moi ong tam nhat tr gia cac kyto hu c thng xuyen nhan manh en (homo- thymadon: 1, 14; 2, 46; 4, 24; 5, 12...), cho du thnh thoang cung b xao tron v mot vai vu rac roi (5, 1-11).

Cac bai giang truyen giao cua kyto giao thi s khai c ket cau nen t nhng kieu mau thuoc nhieu nguon goc khac nhau. Co the coi o la nhng loai rao giang kyto thay oi tuy theo moi trng va c toa khac nhau. Bai Phero ng khau noi len tai Gierusalem trong ngay Le Ngu Tuan co the c coi nh la mau mc cua bai giang truyen giao danh cho mot c toa Do thai (2, 14-36), con bai Phaolo ngo li tai Toa an Athene la mot bai giang mau e truyen giao cho mot hang thnh gia Hy lap (17, 22-31).

ieu o cang to ro hn qua viec la chon ly le va hnh anh sao cho thch hp vi cach thc suy ngh cua moi loai c toa nghe giang. Qua cac bai giang nay, ngi ta cung co the nhan ra c nhieu quan iem khac nhau va nhng cuoc xung ot trong giao hoi thi s khai. Nhng khac biet nh the phan ln la do thc trang nguon goc khac nhau cua cac tn hu ma sinh ra. Sach Cong vu Tong o thang than thuat lai cac s kien o khong chut s set. Chang han nh trong giao hoi Gierusalem co trng hp cac ngi Do thai Hy lap hoa bat bnh vi ngi Do thai trong giao hoi Gierusalem, v cho rang cac qua phu nhom ho a b l la trong viec cap dng hang ngay (6, 1-6). Cung con co trng hp xung ot ve the thc thu nhan nhng ngi lng dan tr lai vao trong giao hoi. Luc o co rat nhieu ngi tr lai t lng dan, va mot so ngi kyto goc Do thai chu trng rang nhat thiet moi ngi can phai chu cat b (15, 1-5). Ngoai ra cung con trng hp gi thai o de dat oi vi tong o Phaolo trong lan cuoi ngai tr lai Gierusalem (21, 21).

Nhng giai ap e ra trong gii kyto thi o va c Sach Cong vu Tong o gii thieu lai, khong phai la thuoc loai chu trng hoan toan coi thng cac ac tnh van hoa hoac la ton giao cua nhng ngi gia nhap giao hoi. Ngc lai, nhng iem thoa thuan at c trong Hoi ngh tong o, - oc thay qua s viec khong bat buoc chu cat b va thong qua "cac ieu khoan cua Giacobe" nh Cv 15 thuat lai, - chap nhan va trong mot gii han nao o con keu mi ton trong nhng net ca biet chnh ang cua moi ngi na. Trong cung mot chieu hng nh the, sach Cong vu Tong o cho thay rang tai Gierusalem, Phaolo san sang x s hoan toan nh mot ngi Do thai chnh cong (21, 23-26).

Sach Cong vu Tong o phan anh nhng cach thc rat khac nhau tuy theo ni va tuy theo cac nhom dan toc, trong loi to chc giao hoi va trong viec phan phoi cac tac vu. Cac giao hoi a phng to ra rat t tr trong cach to chc va ieu hanh noi bo, ma van lien i chat che vi nhau va gi mot moi lien he ac biet vi Gierusalem.

Ro rang la thc trang co nhng khac biet o cang lam tang them gia tr cua mot moi hiep nhat khong coi thng nhng net d biet, nhng trai lai biet on nhan chung vao trong niem hiep thong vt cao len tren tat ca. Trong nhng trng hp co ung o xay ra, sach Cong vu Tong o neu len cho thay cac bien phap a c dung ti e bao toan hiep nhat, nh: ch th cac Tong o a ra (6, 2; 15, 7-11), c tin ma moi ngi tuyen xng mot cach ong nhat (15, 7-9), tnh yeu thng ma tat ca phai co oi vi nhau bang cach ton trong lan nhau va song cho nhau, roi cuoi cung va tren het la s hien dien cua Thanh Linh, ang khong nhng a tap hp nen giao hoi ma con ch huy va dan dat giao hoi na. Theo cong oan tin nhan th chnh Thanh Linh ay a noi len y cua mnh qua quyet nh cua Hoi ngh cac Tong o (15, 28).

Tuy nhien, moi quyet nh a ra cung eu lien can ti toan the cong oan. Cv 6, 5, cho thay cong oan tan thanh e ngh cua cac Tong o; con Cv 15, 22 th thuat lai s viec cong oan tan ong vi cac Tong o va cac v nien trng.

Qua bc s hoa co phan ly tng hoa ve lai tnh hnh cuoc song trong giao hoi thi s khai, Sach Cong vu Tong o a muon a ra cho hau the, mau gng cua mot loi song trong tnh yeu thng, di s hng dan cua Thanh Linh.

V. CAC VAN BAN KHAC

1. Th gi tn hu Do thai

Van e hiep nhat gia nhng khac biet khong c e cap ti mot cach minh th trong Th gi tn hu Do thai. Tuy nhien, mot nguyen tac hiep nhat c nhan manh ti rat nhieu lan va vi nhng t ng mi, o la: hy te duy nhat cua c Kyto, hien dang mot lan cho mai mai, a thay the cho cac hien le khac nhau dang tien nhieu lan trong thi xa (10, 5-10). c tuyen dng la linh muc thng pham, c Kyto "a tr thanh nguyen nhan cu o i i cho tat ca nhng ai vang phuc Ngai" (5, 9).

Cong trnh khai tam kyto giao ang gia hn la kinh nghiem khung khiep tren Horeb (12, 18-21; xem nl 4, 11; Xh 19, 12.16), bi v viec khai tam kia a ca mot "cong oan (ekklesia) nhng ngi con au long c ghi vao so tren tri "en gap "Gierusalem thien quoc" cung nh en vi "c Giesu, ang lam trung gian cho mot giao c mi" (12, 22-24; xem Gr 31, 31-34). Trong cach thc suy t nh the, co the nhan ra c rang moi hiep nhat kyto co mot nen tang khong phai la di at nay, cho du moi hiep nhat ay co c the hien qua mot hnh thc cu the cua tnh lien i (3, 12f-4, 16). "Nhng ngi c thong phan vi c Kyto" (3, 14) th phai tham d vao cac buoi hoi hop cua cong oan (10, 25), phai nh en nhng ngi lanh ao au tien cua mnh (13, 7) va phai biet tong phuc nhng v lanh ao hien ang hng dan mnh (13, 17), cung nh phai e cao canh giac oi vi "cac th giao thuyet ky la", bi v "c Giesu Kyto hom qua, hom nay va cho en muon i van la mot" (13, 8-9).

2. Th th nhat cua thanh Phero

Bc th nay cho thay la a c viet tai Babilon (tc la Roma: 5, 13), va la th gi cho cac ngi c chon ang song nh khach tha phng rai rac tai Ponto, Galat, Cappadokia, Tieu A, va tai Bithynia (1, 1) va ang b bach hai v mang danh ngha la ngi kyto. D nnhien la ho thuoc nhieu giao hoi a phng khac nhau, nhng tac gia cam cac oc gia th mnh nh la thanh vien cua cung mot giao hoi, la nhng ngi tiep nhan chng t va huan du cua Tong o Phero.

Van ban nay gii thieu cho thay rang: y thc mnh la nhng ngi a c "tai sinh" vao trong mot niem hy vong mi, at nen tang ni s kien c Kyto phuc sinh, cac tn hu kyto giac ngo ve n goi cua mnh.

Sinh ra do Li Thien Chua (1, 23), cac tn hu kyto la nhng vien a song cua toa nha thieng lieng (2, 5). Hoi nhap vao trong c Kyto la tang a song b cac th xay loai bo i, nhng a tr thanh tang a nong cot (2, 4), ho nhan c gia tai va nhng ac an cua traen, ma tac gia dien ta vi nhng an du chu yeu Cu c thng dung nh sau: "dong giong c tuyen chon, hang t te vng gia, nc thanh thien, dan c danh ra cho n cu o" (2, 9; xem Is 43, 20-21); Xh 19, 5-6). Va cuoi cung, ho la dan cua Thien Chua, la nhng ngi a hng nhan c n xot thng (2, 10; xem Hs 1, 6.9).

Tac gia khuyen khch cac tn hu hay ng vng trong cn bach hai "biet rang toan the cong oan cac anh em trong the gii cung eu phai chu cac kho au nh the" (5, 9). Coi mnh cung la "nien trng trong hang nien trng", tac gia khuyen cac nien trng hay chan dat an chien cua Thien Chua a c trao pho cho cac v, an chien co c Kyto lam "ngi chan toi cao" (5,, 1.2.4).

Bc th gii thieu vi chung ta mot giao hoi y thc ro ve pham gia cua mnh: pham gia lam dan cua Thien Chua.

VI. HIEP NHAT VA KHAC BIET TRONG CORPUS GIOAN

1. Phuc am th t

1. Chu y neu ro cua Phuc am th t la lam cho long tin nhan c Giesu la "ang Kyto, Con Thien Chua", am re sau trong long cac oc gia, ngo hau ho nhan c s song "nh danh Ngai"(20, 31). Tuyet oi khong c at nh mot hnh thc ky th nao ca, v y nh cua Thien Chua la cu o the gian (3, 17). "Ai tin" (3, 16) th nhan c s song i i. V the, co the noi rang muc tieu Phuc am nham ti la moi hiep nhat noi ket tat ca lai trong c tin va trong cuoc song kyto.

Ngi viet Phuc am lu y en cac phan ng khac nhau oi vi con ngi c Giesu (7, 12; 11, 45-46); nhng oi vi tac gia, cac phan ng thu nghch va hoai nghi th khong co ly do nao e bien minh c ca (3, 18-20).

2. c Giesu ngo li vi nhng ngi thuoc nhieu nguon goc va a v rat khac biet nhau; nhng ngi nay gan bo vi Ngai trong nhng cach thc cung khong co g giong nhau: co nhng mon o cua Gioan Tay gia (1, 35), ngi x Galile (1, 44); Nicoemo phai Phariseu, "mot trong cac than hao Do thai" (3, 1; 7, 50; 19, 39); mot phu n x Samari (4, 7) va cac ngi ong hng cua ch ta (4, 39) cho du gia ngi Do thai va ngi Samari lien lac a b gian oan (4, 10); mot vien chc nha vua (4, 46). Thnh thoang cung co "ong ao dan chung en vi Ngai" (6, 5). Co nhng ngi khong Do thai cam thay c Ngai thu hut (12, 20-21).

3. Tat ca nhng g la khac biet nh a thay tren ay, eu phai tien en cho hiep nhat nh c Giesu, "Ngi chan chien tot lanh" (10, 11). "Va roi ch con mot an chien va mot ngi chan" (10, 16). Nhng "ke chan thue" th e mac an chien tan loan (10, 12). Hiep nhat khong c dng lai ni bien gii cua "dan toc traen", nhng con phai m rong ra cho cac chien khac na (10, 16), va hn na, cho "tat ca cac con cai Thien Chua ang b tan mac"(11, 52). Hiep nhat c gii thieu nh la tieu ch s viec c Giesu chu chet nham ti (11, 51-52), nh la oi tng cua li cau tha thiet c Kyto tha len vi Thien Chua Cha (17, 11.22-23), va nh la phng cach dan a the gian en vi c tin (17, 21.23). Moi hiep nhat toan ven gia Chua Cha va Chua Con, cung nh s song noi gii ho tng gia cac V (interiorite reciproque: 17, 11.21) la mau mc va la nguon suoi cua moi hiep nhat gia cac mon e. Ho phai "lu lai trong c Kyto" nh nhanh nho ket lien vi than nho (15, 1-7).

Viec th phng "trong Thanh Linh va trong chan ly" giup cho ho vt thang c van e chia re do moi bat ong ve cac ni phung t gay nen (4, 21-24). en th ch thc se la than mnh cua c Giesu phuc sinh (2, 19-22). Thanh Linh ma Thien Chua Cha se phai gi en theo s thnh nguyen cua c Giesu, tat se thiet lap mot moi giay huyen nhiem gia cac mon e (xem 14, 16-18). Phuc am th t lu tam rat nhieu en viec cac tn hu phai hiep nhat long tr vi Thien Chua nh biet a s iep cua c Giesu vao trong i noi tam cua mnh (interiorisation). Phuc am t lu y ti nhng c cau cua hiep nhat. Qua cach gii thieu s tai sinh bi nc va Thanh Linh nh la ieu kien e gia nhap Nc Chua (3, 5), va "banh s song" nh la ieu kien e cac mon e nhan c trong mnh s song cua Chua Con (6, 57) nh Thanh Linh tac sinh ( theo nhan nh cua 6, 63, ( Phuc am nay muon noi rang co mot so hanh ong, ca nhan cung nh tap the, qua o con ngi nhan c t Chua Con s song phat xuat t Chua Cha.

4. V the, hiep nhat khong con c hieu theo y ngha chnh tr (6, 15; 18, 37), va khong dung ti kh gii loai ngi (18, 36; xem 18, 10-11). c Giesu dung viec khiem ton phuc vu (13, 2-15) va hien tron than mnh cho ti cung (10, 14-18; 13, 1; 15, 13) ma thc hien hiep nhat. Ngai truyen cho cac mon o phai theo gng Ngai: "Hay yeu men nhau nh Thay a yeu men cac con"; o la "ieu ran mi" (13, 34).

5. Phuc am th t khong mo ta cach to chc cac cong oan kyto, va noi en cac "mon e" (78 lan) mot cach chung, khong lu y rieng en ai mot cach ac biet ca. Cac "mon e" se lam chng cung vi Thanh Linh (15, 26-27). V the, moi hiep nhat gia ho khong phai c minh nh theo cong thc quyen bnh, nhng la theo ngon ng tnh yeu thng lan nhau, va no co gia tr lam bang chng (17, 20.23). Bang chng ay khong phai ch co tnh cach nhan loai, nhng co sc to bay ra cho "the gian" thay bang chng chnh Thanh Linh a ra, noi ve c Giesu.

6. S viec chon Mi Hai tong o co c nhac ti (6, 70; xem 13, 18; 15, 16.19) ma khong thay noi ro ve phan vu cua cac v; va ieu nay ch c e cap ti sau cuoc song lai, khi c Giesu thong ban Thanh Linh ma trao cho ho trach vu tiep tuc s mang cua mnh (20, 21-23). Gia cac v, Phero c neu noi bat len: ong tuyen xng c tin mot gi phut co tam quan trong quyet nh (6, 68-69); va gi mot vai tro ac biet cho toan the cac tn hu, v, cho du co choi Thay ba lan (17, 18. 25-27), ong la ngi oc nhat a nhan c t c Kyto phuc sinh, s mang "chan dat cac chien me" cua Thay mnh (21, 15-19). Trc o mot luc, Phero a keo li nang tru vi me ca la len, va ( chi tiet ham xuc mot y ngha bieu tng? ( "li van khong rach" (21, 11).

7. Chng cuoi cung cua Phuc am cung con cho thay nhieu n goi khac biet nhau trong niem hiep nhat do long tin vao c Kyto: con ng danh cho Phero khong phai la con ng cua "ngi mon o c Giesu men yeu" (21, 20-23). Phan vu c trao cho mon o nay ven m cho thay thc trang a dang trong giao hoi vao thi bien soan Phuc am th t. Cac cong oan cham gi va vun ti cac truyen thong theo Gioan th trong kha nhieu iem, khac vi cac cong oan theo truyen thong cac Phuc am nhat lam: Kyto hoc noi rat ro ve moi lien he con-cha cua c Giesu vi Thien Chua, va ca ve thien tnh cua Ngai nua; Thanh Linh hoc i vao chi tiet nhieu hn; canh chung hoc thng c gii thieu nh la a thanh tu. Cac truyen thong theo Gioan nh the nhan manh en "chan ly" (aletheia) c mac khai trong c Giesu, cung nh en agape Ngai mang ti. Du vay, cac khac biet ay cung khong a ti tnh trang phan re: bang chng la cong oan cua "ngi mon e yeu dau" van hang nhn nhan cho ng ac biet cua Phero (Ga 20 va 21).

2. Cac th cua Gioan

Cho du co tnh chat trc tiep giao hoi hn la Phuc am th t, cac th cua Gioan cung khong e cap en hiep nhat mot cach ro rang cho bang Phuc am. Tuy nhien, moi hiep thong, koinonia (ma cac th cua Gioan noi ti: 1Ga 1, 3.6.7) co lien he vi chu e hiep nhat. o chnh la viec cac mon e au tien "lam chng" ve "Ngoi Li s song", la ang ban cho quyen tham d vao moi "hiep thong" ma cac tn hu co c "vi Chua Cha va vi Con cua Ngai la c Giesu Kyto" (1, 1-3), va nh o ma cac tn hu c hiep thong vi nhau (1, 7). V the, long tin vao Ngoi Li nhap the la nen tang cua hiep thong. Va niem hiep thong th c the hien qua tnh yeu thng lan nhau (agape). 1Ga lay lai nhng chu e chnh cua Phuc am th t, ke ca chu e ve s song noi gii tng tai, la chu e i lien vi long tin vao c Giesu va vi agape (4, 16); 1Gioan con i en cho khang nh rang: "Thien Chua la tnh yeu (agape) va ai trong tnh yeu la trong Thien Chua, va Thien Chua trong ngi ay" (4, 16). Tnh yeu thng gia ngi kyto thng c chu y ti nhieu: o la tnh yeu khong oi tri chung vi long yeu chuong the gian co cac "ham muon ch ky" lam bieu hieu (2, 15-17; 5, 4.19). Du sao, 1Ga 2, 2 cung bieu th ro mot vien anh pho quat ai ong: c Giesu Kyto la "hy le en bu toi loi... cua tat ca the gian".

Moi u t chnh cua tac gia la lam sao e cung cap cho oc gia cua mnh nhng tieu chuan giup nhan ra ban chat kyto ch thc, bi v khong phai la co the chap nhan e cho bat c ieu khac biet nao du nhap vao trong niem hiep thong kyto cung c. Tac gia e cao canh giac chong lai cac "phan-Kyto" (2,18.19; 4, 3) va cac tien tri gia (4, 1). Cac tieu chuan e ra thuoc cac lanh vc lien quan en c tin oi vi c Kyto va lien quan den long trung thanh oi vi cac gii ran (ch co ieu ran yeu thng lan nhau la c neu ro). oi vi "giao ly" (didakhe) ve c Kyto en trong the xac (1Ga 4, 2; 2Ga 7), 2Ga 10-11 truyen lenh la phai gi lap trng khong nhan nhng.

La th 3Ga phan anh mot tnh trang xung ot v nhng ly do tham vong va bam vu quyen hanh trong giao hoi. Ngi "nien trng" than phien v tnh trang o, nhng khong lam g nhieu hn la giong len mot li khien trach (3Ga 10). T ng ekklesia vang bong trong Phuc am th t va hai th au, th ay c dung e ch giao hoi a phng.

3. Sach Khai Huyen

e cap en cong trnh cu o (egorasas) cua "Chien Con", sach Khai Huyen khang nh rat manh me ve thc trang nhng khac biet trong hiep nhat, noi rang: Chien Con a "lay mau mnh ma chuoc lai cho Thien Chua" nhng ngi "thuoc moi gia toc, moi ngon ng va moi dan moi nc"; Ngai a lam cho ho thanh "mot vng quoc va nhng t te" cho Thien Chua (5, 9-10). Xa hn mot chut, mot cong thc tng t noi ro them rang o la "mot oan lu ong ao" ng "trc ngai va trc Chien Con" (7, 9); oan lu nay c nhac ti tiep theo sau oan 144 000 "toi t Thien Chua", en t "moi chi ho cac con cai traen" (7, 3-8).

Ngoai s khac biet ve nguon goc ra, con co s khac biet ve hoan canh a d va trang huong tinh than cua "bay giao hoi". Gioan ngo li vi cac giao hoi nay: trc tien la vi tat ca mot cach chung (1, 4) trc khi chuyen cho "thien than" cua tng giao hoi mot s iep cua Chua phuc sinh (xem 1, 18; 2-3) du la rieng nhng cung co gia tr cho tat ca bay giao hoi (2, 7.11 v.v.). Co le tc hieu "thien than" c dung e ch ngi hng dan cong oan. Moi lien he cua v nay vi c Kyto c gii thieu cho thay la rat khang kht (1, 16.20).

Cac so 7 tng trng cho toan the, toan bo. Het thay moi giao hoi eu oan ket vi nhau nh biet tung phuc quyen bnh cua c Kyto va tieng cua Thanh Linh. Cach thc Gioan t gii thieu (1, 9) cung cho thay ro tnh huynh e gia cac tn hu kyto thuoc tat ca cac giao hoi nay; nhng khong thay noi g ve cach thc to chc tnh huynh e ay; cung khong nghe noi g ve moi lien gia tng giao hoi vi nhau. Con cac th th at nh ro mot thai o x s chung, ac biet la oi vi loi th phng cua lng dan (2, 14-15.20). o la hanh ong can thiep cua mot ngi c linh ng (1, 3.10) nham muc ch cung co long trung thanh nhat tr cua tat ca cac giao hoi, va s can thiep kia c coi nh la mot hanh ong "lam chng" (1, 2) e khuyen khch gi gn cho toan ven "chng c cua c Giesu" (1, 9; 12, 17).

Th kien ve ngi phu n van mat tri va oi trieu thien mi hai ngoi sao, me cua ang Thien Sai, la mot bieu tng hung hon ch ve hiep nhat va ve tnh chat lien tuc cua dan toc ma ca hai Giao c noi ti (12, 1-2. 5-6). Ngoai ra, bieu tng ch ve Gierusalem mi, hien the cua Chien Con (21, 9; 22, 17) t tri xuong (21, 2.10), co cac ca luon luon m e on moi dan nc (21, 12.25.26), cung manh me noi len y thc ve li keu goi xay dng hiep nhat. Gierusalem mi la "ni c ngu" duy nhat "cua Thien Chua gia loai ngi", nhng trong o tnh chat d biet khong b xoa bo i. "Ho se la cac dan cua Ngi" (co the oc 21, 3 nh the). Viec nhac en "mi hai Tong o cua Chien Con" va coi cac v nh la nhng nen mong (themelious) cua tng thanh (21, 14), gi y lam cho lien tng en mot cach thc c cau hoa hiep nhat. Tuy nhien, u t chnh cua sach Khai huyen khong phai la phac hoa ra mot khoa giao hoi hoc, nhng la cung co niem hy vong kyto trong thi b bach hai.

B. TONG HP CHNG KIEN KINH THANH

Gia nhng quan iem khac biet nhau gap thay trong cac sach kinh thanh, co the nhan ra c nhieu ng loi Thien Chua cua vu tru dung ma chuan b cho c Kyto en e "tap hp cac con cai tan mac cua Thien Chua lai trong hiep nhat" (Ga 11, 52; xem Lc 13, 29). Thien Chua cua Kinh Thanh khong phai ch la Thien Chua cua ngi Do thai ma thoi, nhng con la Thien Chua cua cac lng dan na. Ngai can c vao (ek) Le Luat ma cong chnh hoa ngi Do thai, va xet qua (dia) long tin vao c Kyto (Rm 3, 29-30; xem them 26) ma thong ban n thanh hoa cho lng dan. Ngai la Cha a phai gi Con Mot mnh en e cu o the gian (Ga 3, 16).

Moi lien ket gia Chua Cha va Chua Con la nen tang cua giay hiep nhat noi ket tat ca (Ga 17, 21). Thien Chua Cha la nguon goc cua moi s (1Cr 8, 6) va cung la cung ch cua moi s (1Cr 15, 28). Hiep nhat c dien ta:

  • qua nhieu danh xng khac nhau danh cho giao hoi cua c Kyto;

  • vi vien anh mot chan tri pho quat e ra cho sinh lc doi dao cua tng giao hoi a phng, va qua cac thanh to lam nen hiep thong gia cac giao hoi.

1. Cac danh xng khac nhau dung e ch giao hoi duy nhat

Cac danh xng Tan c dung e ch giao hoi, th khong nhng la khac nhau, nhng oi luc con la ri rac na, neu phai hieu cac t va cac hnh anh theo sat ngha. Nh the la v giao hoi khong chu e b giam chat vao trong khuon kho cua mot nh ngha. Cung nh tat ca moi sinh vat khac, giao hoi mang ca biet tnh cua mnh. Giao hoi e cho moi ngi tm gap c mnh qua nhieu danh xng va nhieu hnh anh khac nhau, xuat phat t nhng moi trng khac nhau va dien at nhieu kinh nghiem khac nhau nhng lai bo tuc cho nhau.

1. Giao hoi la danh xng ac thu (cua giao hoi), luon luon c dung e ch cung mot thc tai, cho du thc tai nay co mang nhieu hnh dang khac nhau: khi th gii han tai mot a phng rieng biet, khi th pho bien ban sac cua mnh rong ra ngoai moi bien gii cua khong gian cung nh thi gian, va cho thay mnh c tac thanh la e lan rong ra trong khap the gii.

Trong Cu c tieng Hy lap, danh xng nay muon ch dan Chua ma Mo-se tap hp lai trong sa mac e lang nghe Li cua Thien Chua va e cam ket tuan phuc Ngai (nl 4, 10; 5, 22; xem Cv 7, 38): la Hoi oan thanh hien, gom nhng thanh vien a c tay sach (nl 23, 2.3.4.8.9; Xh 19, 14-15; xem Cv 7, 38), c trieu tap v mot bien co sang lap, dan Chua tiep tuc song bien co ay va phai thng xuyen tai dien no lai bang cac nghi thc phung t (xem nl 5, 3). Trong Tan c, bien co sang lap, bien co lam cho cac li tien ha trong Cu c thanh s that, chnh la cuoc t nan va phuc sinh cua c Kyto. Giao hoi a phat xuat t o va nh o ma c song.

2. Nh c Kyto, la Thien Chua xuat hien trong mot xac the chu ong inh va a song lai, giao hoi cung co c mot bo mat mi, bo mat cua than the. ay, hnh anh tng quen thuoc vi Thi co ien, mang mot y ngha sau sac hn: cac kyto hu la "than mnh cua c Kyto" (1Cr 12, 27). Trong c Kyto, ho la chi the d nhien la khac nhau, cua mot than the duy nhat (Rm 12, 5; 1Cr 12, 12; Ep 2, 16; Cl 3, 15). Ho nhan c nhng oan sung khac nhau (Rm 12, 6; 1Cr 12, 4), nhng lang nghe cung mot Li Chua; tat ca eu tiep nhan giao ly cua c Kyto (Mc 1, 27; Cv 13, 12; Tt 1, 9) va an cung mot banh ma nuoi song mnh (1Cr 10, 17).

Than mnh ay la mot c the song ong va gom nhieu c phan phoi tr chat che (Ep 4, 16; Cl 2, 19). c Kyto la au cua than mnh ay (Cl 1, 18); cac tn hu la chi the cua nhau (Rm 12, 5). C the ay ln len trong Thanh Linh (Ep 2, 21-22) cho en luc, nen trng thanh, tat ca at en tam mc sung man cua c Kyto (Ep 4, 13).

3. Hnh anh than mnh lam cho chu y ti c cau to chc, viec ieu hanh va o ln len cua giao hoi. Con hnh anh an chien cung mot trat gi len trc mat vien anh cua bat trac, cua mao hiem gian truan cung nh cua trach nhiem ngi chan chien phai ganh vac. o la hnh anh quen dung cua truyen thong vung Co Can ong, mang y ngha va chnh tr va ton giao. Cac dan toc song nghe chan nuoi nh the thng quen ch i cac vua chua va cac than cua quoc gia ho em phon thnh va an ninh lai cho ho. Thien Chua cua traen la Muc t cua dan mnh (Tv 23). V a tng chan gi an chien cua gia nh trong thi thanh xuan (1Sm 16, 11; 2m 7, 8), cho nen avt cung a y thc c la mnh co trach nhiem oi vi dan mnh (2Sm 24, 17). Khi quyet nh giai cu cac con chien cua Ngai b nhng ke chan chien bat xng ngc ai, Thien Chua ha ban cho dan Ngai mot ong vua mi, "avt toi ta Ta" (Ed 34, 22-24).

c Giesu, Con vua avt, chnh la ngi chan chien a c tien ha ay. Ngai la ngi chan duy nhat cua an chien duy nhat kia (Ga 10, 16; xem 1Pr 5, 4; Dt 13, 20). Ngai hien mang song mnh cho cac chien cua Ngai (Ga 10, 11-16). Ngai dan ve ran chien cua Ngai ca nhng chien la en t nhng ni khac na (Ga 10, 16). Ngai trao cho cac mon e phan vu cham soc an chien cua Ngai (Ga 21, 15-17; xem Cv 20, 28; 1Pr 5, 2).

c Kyto-ngi chan chien cung cung luc la vua cua dan Ngai. Trong thi rao giang cong khai, sau khi loan bao Nc Thien Chua (Mc 1, 15 va cac oan song song), trong khi chu chet, Ngai a khang nh lai vng quyen cua Ngai trc mat Philato vi li tuyen bo noi rang vng quyen cua Ngai khong thuoc ve (khong can c vao: ek) the gian nay (Ga 18, 33-37). Mot khi a song lai, Ngai thi hanh quyen ay (1Cr 15, 25; Kh 1, 12-3, 2) cho en luc Ngai trao vng quyen lai trong tay Cha Ngai (1Cr 15, 24).

4. Giao hoi, than mnh, an chien: d nhien la hnh anh chiem gi mot vai tro ang ke trong cac danh xng nay. Ca ba eu xac nh ro ve cac moi lien he gia c Kyto va dan Thien Chua. Con cac danh xng khac dung e ch giao hoi th coi cac moi lien he kia nh a c xac nh ro, nen ch nhan manh en tam hng cam thc cua chung. Chac chan chung khong phai la thuoc hang th yeu, v chung lam cho nhng kha canh chu yeu cua giao hoi noi bat len.

Trong so cac hnh anh noi tren ay, co ba hnh anh noi bat ac biet: dan Thien Chua la mot cong trnh kien truc, la mot on ien, la mot hien the. Co the a cac hnh anh o xch lai cho gan nhau hn nh nhan nh sau ay: trong Kinh Thanh, cac hnh anh tren ay tng ng vi ba hanh ong can ban mang lai gia tr cho i song con ngi, o la: xay cat, trong trot va ket hon (xem nl 20, 5-7). ieu huyen dieu la Thien Chua muon xay cho mnh mot ngoi nha, trong cho mnh mot vn nho, chon cho mnh mot hien the, va d an ay lai chnh la giao hoi.

a) Dan Thien Chua la mot cong trnh kien truc (oikodome, 1Cr 3, 9) cat cao dan len e tr thanh mot en thanh (naos hagios, Ep 2, 21). Giao hoi a phng thng tu hop tai mot ngoi nha (kat'oikon: Rm 16, 5). Tat ca cac kyto hu la con cai cua Gierusalem tren tri cao (Gl 4, 26). Trong the xac cua chnh mnh, ho la en th cua Thien Chua (1Cr 3, 16; 2Cr 6, 16) trong o co Thanh Linh c ngu (1Cr 6, 19). c Kyto t gii thieu khi th nh la ngi kien thiet giao hoi cua Ngai, giao hoi ma Ngai xay cat tren nen mong Phero (Mt 16, 18), khi th nh la nen tang (themelion) cua ngoi nha do cac Tong o xay dng nen (1Cr 3, 11), khi th nh la tang a goc cua ngoi nha ay (akrogoniaios, Ep 2, 20; 1Pr 2, 6; kephale gonias, Mc 12, 10; Cv 4, 11). Theo Epheso (2, 20; 4, 16), cac Tong o va cac Tien tri la nhng nen mong cua ngoi nha ay (2, 20), c kien thiet nen trong agape (4, 16).

b) Dan Thien Chua cung c goi la mot vn nho, tc la loai trong trot te nh va quy hoa ma ngi chu vn ch mong mang lai hoa trai (Is 5, 1-7; Ed 15; 17, 6-8; Tv 80, 9-17; Mc 12. 1-12 va cac cau song song). e co the mang lai hoa trai, th cac mon e phai trong tnh trang gan lien vi than nho (Ga 15, 1-8). oi vi Phaolo, cay o-liu cung la mot hnh anh ch dan traen c Thien Chua tuyen chon; tren cay ay, mot canh hoang dai danh rieng e tiep nhan nha thanh, a nh an sung ma c ghep vao (Rm 11, 16-24).

c) Long Thien Chua yeu thng dan Ngai c bieu th vi mot hnh anh tao bao hn na: hnh anh hon nhan. Ngay t luc c tuyen chon, traen la v hien the ( u ai, hay gay that vong, nhng khong bao gi b ruong bo han (Hs 2, 4-25; Gr 2, 2; 31, 3-4; Ed 16, 6-62). Hnh anh nay c nhieu tac gia trong Tan c lay lai e ap dung cho c Kyto va cho giao hoi (Mt 9, 15 va cau song song; xem Ga 3, 29; Mt 22, 1-14; 2Cr 11, 2; Ep 5, 23-32). Moi tng quan hon nhan ay se at ti mc vien man luc thi gian cham dt (Kh 19, 7-9; 21, 2; 22, 17).

2. Hiep thong gia nhng khac biet

Vi cac d kien Tan c cung cap, co the nhan ra c mot so ac net, va co the da theo hien tng luan ma phac hoa mot hnh anh tong quat cua giao hoi trong thi s khai. Mot ang th co cac cong oan a phng va nhieu nhom khac nhau; ang khac, lai thng nghe noi en giao hoi cua Thien Chua va cua c Kyto nh la mot thc tai pho quat. Nhieu giao hoi a co mat tai nhng ni nh Gierusalem, Antiokia, Corinto, Roma, trong cac vung Giue, Galat, Maxeo. Khong mot giao hoi nao trong cac giao hoi ay a mot mnh rieng re t xng la giao hoi toan the cua Thien Chua; nhng trai lai, trong moi giao hoi a phng eu thay co bong dang giao hoi hoan vu hien dien thc s. Gia cac giao hoi, nhieu moi tng quan c thiet lap: gia Gierusalem va Antiokia, gia cac giao hoi Phaolo sang lap va Gierusalem la ni co lan a nhan nhng mon lac quyen cac giao hoi nay gi ve tr giup, gia cac giao hoi oc gia Th th nhat cua Phero, va gia cac giao hoi c sach Khai huyen ngo li vi. Phaolo viet len tam s noi la ngai hang lo lang cho het thay cac giao hoi (2Cr 11, 28) va au trong toan the giao hoi, quyen bnh cac Tong o cung c chap nhan ca.

1. Qua cac hien tng mo ta tren ay - hien tng noi len vien canh toan vu pho quat vi nhng cung cach khac nhau trong viec the hien no, - Kinh Thanh ven m cho thay mot thc tai ay sinh lc. Sc manh kien tao hiep nhat pho quat chnh la sc manh cua Thien Chua. Du khong dung ti thanh ng "mot giao hoi duy nhat", Ep 4, 4-6 cung a noi cho biet ve nguon phat sinh hiep nhat va cac phng the kien tao hiep nhat: "Ch co mot Than mnh va mot Thanh Linh, cung nh ch co mot niem hy vong trong li mi goi ma anh em a on nhan; ch co mot Chua, mot c tin, mot phep ra, mot Thien Chua va la Cha het thay moi ngi, cao ca hn moi ngi, hoat ong qua moi ngi va trong moi ngi".

"Mot Chua", tc la c Kyto, ang tap hp moi ngi lai trong Ngai: ngi nam cung nh ngi n, khong phan biet ho la ai. Tat ca eu nhan ra rang mnh a c giai phong khoi cac mc gii han hep cua ca nhan mnh va hiep nhat vi nhau nen mot trong Ngai.

"Mot c tin": o la nguyen ly, la sc phong phu cua i song mi trong Thanh Linh, va cung la ca dan vao mot the gii mi trong o moi ngi co the nhan ra c Thien Chua Cha trong Con cua Ngai (xem Ga 14, 9) va tiep nhan nhau nh anh ch em.

"Mot phep ra": lam phung vu khai tam trong o, qua mot nghi thc, moi lien ket vi Chua Kyto va vi giao hoi cua Ngai c ong an am bao.

"Mot niem hy vong" "khong lam v mong" (Rm 5, 5) nhng ai ang tren ng i ti e c " vi Chua mai mai" (1Tx 4, 17).

"Mot than mnh", bi v het thay eu d phan vao cung mot banh (1Cr 10, 17).

"Mot Thanh Linh" tac ong qua nhieu th oan sung thieng lieng, qua nhieu tac vu va sinh hoat khac nhau nham mu ch chung (1Cr 12, 4-7).

"Mot Thien Chua va la Cha cua moi ngi": Ngai chnh la ang "a giang hoa the gian lai vi mnh" trong c Kyto (2Cr 5, 19); "moi s phat xuat t Ngai, va chung ta ang i ve vi Ngai"(1Cr 8, 6).

2. Cam nhan ve sc manh cua Thien Chua va kinh nghiem ve hiep nhat nh thay tren ay, eu a c song qua bi nhieu ngi khac nhau, co nhng ac net khac biet nhau va oi khi con oi khang nhau na.

Sc sinh ong cua the gii nay th muon mat; ac sung cua cac giao hoi th thuoc nhieu loai khac nhau; hoat ong cua cac thanh th tien hanh theo ban sac rieng tng v. Cac tac vu eu khac nhau: tong o va tien tri, giam s va nien trng, pho te, giao s, chu chan... Danh xng dung e goi cac tac vu thay oi tuy theo ni, va mot so tac vu co the c trao pho cho nhng ngi phai nam hay la phai n. T thc trang nhng d biet o, c tin duy nhat rut ra c nhng cach thc dien at giao ly va than hoc, nhng thanh tu van hoa va xa hoi qua o cac t tng va truyen thong khac nhau trong nhan loai co c hoi trien n va c thanh luyen cho nen trong sang hn; con nhng kha nang sang tao cua agape th co c hoi thi tho rong rai.

Chnh nh tnh yeu ay, tnh yeu c Thanh Linh o xuong trong cac tam hon (Rm 5, 5), chnh nh viec be banh (1Cr 10, 16-177), chnh nh co Nhom Mi Hai Tong o - ma "ng au" la Phero (Mt 10, 2), ngi a c c Giesu trao cho trach vu chan cac chien me cua Ngai (Ga 21, 16-17), - lam chng, chnh nh li rao giang cua Phaolo vi no lc cua cac ngi cong s, cua Tito va Timote nham noi tiep cong trnh Phaolo , chnh nh s iep cua bon Phuc am, ma giay hiep nhat cua giao hoi c Kyto thanh hien thc ngay gia nhng d biet u loai. Moi hiep nhat ay la s giao hoa cua cac dan toc b phan re bi han thu (Ep 2, 14-16). Chnh nh Thien Chua xot thng, chnh nh c Kyto phuc sinh hoat ong va chnh nh Thanh Linh thong ban sc manh, ma giay hiep nhat cua giao hoi co sc vt qua c nhng ran nt chia re xem ra khong sao vt qua noi. Gia long giao hoi, nhng khac biet chnh ang, tm thay c mot moi trng trien n ph nhieu la lung.

 

Nguyen The Minh chuyen ng.