Xa Hoi Bien oi Than Hoc Chuyen Mnh:

Nhng Lap Trng Than Hoc Trong Cuoc Tranh Chap Ve Hien ai

Hans Joachim Hohn

Nguyen van bai viet mang ta e: Gesellschaft im Ubergang - Theologie im Wandel. Theologische Positionen im Streit um die Moderne, ang trong tap ch Theologie der Gegenwart 32(1989) 83-94.

Trong nhng nam gan ay, tren bao ch thng xuat hien nhng tranh luan ve "Hau Hien ai". Quan niem nay khien chung ta chu y ti nhng hien tng quan trong cua xa hoi bien oi va anh dau cuoc thao luan ve moi nguy c cung nh tng lai xa hoi va van hoa. Muc ch cua bai nay trc tien la minh nh nhng pham vi cua luan thuyet "Hau Hien ai", ke en la phac hoa mot so nhng khi iem than hoc tm cach oi thoai vi nhng quan niem "Hien ai" trai ngc nhau va cuoi cung la phan tnh moi lien quan gia than hoc va y thc (hau-) Hien-ai.

Trong nhng nam gan ay khi tranh luan ve xa hoi va van hoa bien chuyen a xuat hien mot danh t mi "Hau-Hien-ai". Danh t nay khong bao lau tr thanh mot mot mi va nhieu khi b lam dung, nen can phai c tai xac nh. Khi nham muc ch noi len nhng g se ti sau thi Hien ai (moderne) quan niem nay a bieu lo mot y thc Hien-Thi-Mi ganh nhng trong trach ma nhng he luan cung nh nhng an tng ien hnh cua thi ai sap qua i e lai. Vay, Hien ai (moderne) la g? Cau hoi nay ti nay cha bao gi c giai quyet on thoa ca. Dau vay, cau hoi nay lai c tan thi hoa, v no la muc tieu cua nhng ngi ch trch, phe bnh; ke ca cac nha than hoc va cac v lanh ao trong Giao hoi la nhng ngi phan khang kch liet nhat. Thc s Giao hoi cong giao trong mot thi gian lau dai a kien tao mot phong tuyen vng chac chong lai gan nh tat ca nhng lap trng tinh than lan chnh tr cua trao lu Anh Sang (Aufklarung) cung nh nhng hnh thc phong trao nay thc hien, qua o a phan anh ro rang thai o oi lap phan khang lai nhng yeu to can ban cua y thc Hien ai. Thai o phan khang nay tuy tren thc te thoat thai t nhng bien co va kinh nghiem cua cach mang Phap, cua phong trao tuc hoa va t chu trng ap o va thay the nhng che o cu; nhng thc ra nguyen nhan tham sau cua no la: Chong lai quan niem t do Hien ai, hieu theo ngha lay t do ca nhan lam trong tam, muon loai bo bat c mot trat t khach quan nao co lien quan ti chan ly. [1] Ch can nhac ti viec cam ngi cong giao khong c phep oc sach cua nhng v ai bieu phat ong phong trao Hien ai Au Chau ma phan ln a b liet vao Index Romanus la u. Tuy nhien truyen thong cam oan o khong lien quan nhieu ti viec phong trao hau hien ai phe bnh, ch trch Hien ai, v phong trao nay khong coi qua kh la cai g phai bao ve hay gn gi. Hn the na hnh nh lap trng Hien ai t no a tr thanh gia nua, cng nhac va v the a ri ngay vao tnh trang bao thu ma trc kia no muon phe phan va vt khoi. Thai o bat man o vi Hien ai bat nguon t nhng phan ng quyet liet oi vi niem tin bien chng ve tien bo, v ho a phat giac nhng minh chng cho thay chnh nhng lc lng khien con ngi tien bo lam ba chu the gii lai cung la nhng lc lng ngc lai lam cho t lap tr thanh le thuoc, khai phong tr thanh b ap bc, hp ly tr thanh phi ly [2] . T nhng d kien nho o co ong hp thanh Hau Hien ai phe bnh van minh Hien ai: Chnh s han hep hoa, n phng hoa a bien ly tr thanh tri thc dung cu. Thc vay, ly tr theo hng phat trien nay du pha bo c nen van hoa en toi cua thi Trung Co, nhng thay vao o a phai tra gia: S ien cuong cua chu ngha ly tnh Tay phng.

I. HAU HIEN AI: Gia Biet Hay Tiep Tuc Hien ai?

Mot so ang ke cac hoc gia bat au dung quan niem Hau Hien ai theo ngha can c vao nhng hien tng ang manh nha vt qua nhng ien hnh van hoa a hnh thanh Thi-Mi (Neuzeit) [3] . iem tng ong cua ho la pham tru cua a dang va kinh nghiem quyen bat kha vt qua cua nhng hnh thc hieu biet, loi song, mo thc hanh ong co nhng mc o khac biet nhau. iem ang chu y na la s a dang nay khong bng bt trong mot khuon kho van hoa nao, nhng m rong thanh a tnh cua nhng pham vi lien he va co the dan chng.

Trong van chng khi nhac ti Hau Hien ai la nhac ti s gap g tren can ban a dang gia nhng hnh thc ngon ng va dien at, gia cac van loai va nhng tang lp phan tnh: bieu lo thc s khong phai ch trong nhng tac pham khac nhau c phoi hp lai, ma trong cung mot tac pham nh Ten oa Hoa Hong cua Umberto Eco.

Trong kien truc cua Hau Hien ai ngi ta pha bo qui luat cua Cuoi Thi Mi la khong c phep trang sc rm ra c s kien truc ca trong lan ngoai, cung nh nguyen tac ket cau phai hp vi cong dung cua no. Kien truc Hien ai a n gian hoa ti o lam can coi khoa kien truc. Phong trao chong oi lai kieu kien truc nay khong muon gi nhng nguyen tac o lng cng nhac, va muon giai toa Mat Tien (Fassade) khoi nhng tien kien la doi. Mat tien gi ay nhan lay trach nhiem la anh dau y ngha thc s cua mot c s kien truc: no giup ngi ta nhan ra muc ch va lch s cua c s. Hn the na, nhng loi kien truc cac thi khac nhau c hoa hp lai thanh mot toan the mi.

Trong triet hoc, Hau Hien ai chu anh hng cua hau c cau luan (Structuralisme) Phap, ngi ta chu trong ti viec giai toa va phat huy kha nang cua vai tro ngon ng (Spachspiel) trong s khac biet tnh, t lap tnh va bat kha giam hoa tnh cua no. Vai tro ngon ng trong kha tnh a dang va cong kch lan nhau khong con tm lai c bo mat thong nhat cua ly tr, chu the, lch s va y ngha theo khuon mau cua phong trao Anh Sang chu trng, v nhng khuon kho nay b coi la nong cot cua chu ngha phan a dang, muon go bo toan dien con ngi theo mot loi suy t nhat thong.

Theo quan iem xa hoi hoc Hau-Hien-ai, xa hoi la mot he thong a trung tam (polyzentrische), ngha la nhng pham vi va tang lp i song xa hoi nh ky thuat, kinh te, khoa hoc, hanh chanh va van hoa khong con phai can c tren mot truc iem (archimedischer Punkt) e c phan phoi va xep theo th t a qui c. Cung the, luat phap, luan ly va chnh tr khong con ket thanh mot hp the na. V ho cho rang khong the co bat c mot t tng co nh, vu tru hnh thai ac biet nao hay loi song ac thu nao co gia tr tong quat na. Ca ve vu tru quan ch co gia tr cho mot thieu so nao o, va khong con hy vong bien thanh mot lc lng co kha nang thu hut ai a so quan chung nh xa. Ket cuc, s phan phoi trong xa hoi a tap nh the ch can cay nh vao nhng nhom ong ngi, co so lng vt qua qui nh, phat bieu y kien cong khai la co the van ong s oi hoi cua ho thanh nhng Cong Thc (consensus) hnh luat, cung nh dung phng phap bat bao ong giai quyet nhng van e ho tranh chap vi nhau.

Trong cuoc thao luan dan ti viec ly khai thi Hien-ai nay, cac nha than hoc ng trc cam do rat ln la de gan bo vi nhng mau t tng thi Tien-Anh-Sang, ma coi o la nhng mo thc thi Hau-Hien-ai [4] . Thc ra o la giai thch va dien dch sai dau hieu thi ai: khi cac nha than hoc dan chng t s kien Hien ai v xo ay ton giao vao cn khung hoang, nen t mnh a ri vao cn khung hoang e ket luan rang ton giao v vay co the phuc hng y thc thi tien-thi-mi (vorneuzeitliche). Phan sau cua bai nay khong co y minh chng chieu hng hoai co map m nay, cung khong muon thuc ay than hoc tham d cuoc phan huy c cau (Dekonstrucktion) Hien ai cua phong trao Hau-C-Cau luan [5] . Trai lai muon bay to mot vai khi iem (ch khong dien at toan dien) ma cac nha than hoc hien ai ang no lc khai pha. o la cau hoi: phai chang phong trao gia Hien-ai va Hau-Hien-ai la mot nhp ngh (zazur) giup than hoc suy t va kham pha ra khi iem mi cho thi Hau-Hien-ai?

II. KHUNG HOANG HIEN AI: Phe Bnh Hien ai: Than hoc Va Tng Lai Cua Thi-Mi

Nhng ran nt cua Thi-Mi, s ao thai va luan quan cua nen van minh khoa hoc ky thuat la nhng muc tieu cua gii phe bnh. Nhng nhng phe bnh o kho vach cho chung ta biet noi dung cua thi Hau-Hien-ai se ra sao. Ly do la v hnh nh ngay ca thi Hien-ai nay cung con la mot phong trao tm kiem, t no cha biet ro se i ve au, muc ch ang no lc at ti la g.

Trong trang huong nay, Hau-Hien-ai thoat tien c coi nh la mot nhp ngat e lay hi trong tau khuc cua lch s. Cho ti nay chung ta biet c giai oan nay bat au bang ba quan iem sau:

1)- Nhan thc rang trc kia loai ngi co gang giai phong mnh khoi le thuoc thien nhien, nay a lat ngc thanh thong tr thien nhien: thien nhien hau nh c hoan toan giao pho cho con ngi s dung.

2)- Chac chac rang ky thuat nham khuat phuc the gii a a con ngi tha hoa thc tai. V s bien tnh, dung so o e tru tng hoa, bien the gii vat chat thanh nhng hnh tng, ky hieu, mat ma hay nhu the ien toan (computer software), a a con ngi la khoi the gii hu hnh trc mat.

3)- Tin tng rang thi Hien-ai se sm mai mot, con ngi roi ay phai ng au vi nhng tai ng do sc hach tam gay ra, hay bu au bao ve moi sinh (ekologie) chong lai menh lenh cai tien moi ngay: cao hn, nhanh hn, xa hn ma kho ai ngan chan c a tien vu bao cua chung.

Ngi ta co the hoi: Tai sao nhng tham nh tren lai phai nh ti than hoc hoach nh chng trnh, lam nh xa hoi Hien ai khong the t giai quyet c nhng cn khung hoang tren? e tra li cau hoi nay, trc tien chung ta can lu y la thc hien chng trnh do ly tr t do phac hoa, toi tieu phai do con ngi va lch s ma ra. Ke en la nhng cau hoi can quan tam: phai chang giai quyet trang huong ly tr t chia re nhau lam Thi-Mi cao chung bang mot s phan tan khac? Khi chan ly hng dan t tng anh mat s lien ket pho quat, th phai chang t tng t do, muc tieu moi kien thc khoa hoc, cung mat tnh hp ly cua no? Than hoc tin tng rang quan iem thiet yeu cua nhng cau hoi nay nam ngay trong trung tam Tin Mng giai thoat va lam vien man con ngi cung nh cu canh cua lch s la Thien Chua. ieu kho la lam sao cho con ngi nghiem thay Thi-Mi cao chung tren can Tin Mng nay e ieu chnh nhng van e khach quan.

1. i Tm Mot Khuon Mau Mi Cho Nen Than Hoc

Phai chang khoa than hoc tren ng tien ti thi Hau-Hien-ai can mot khuon mau than hoc mi e gop phan vao viec minh nh trang huong va hn the na tm ra can benh Thi-ai. o la cau hoi mo man cuoc hoi thao quoc te Tubingen nam 1983. Mac du cac tham d vien thuoc nhieu trng phai than hoc va nhieu quan iem bat ong, nhng theo tai lieu thao luan e lai, ho cung co mot khuynh hng chung la thay can co mot khuon mau can ban mi cho than hoc e nhan thc va giai quyet cn khung hoang cung nhng oi nghch cua thi Hien-ai, cung nh d phong mot nen luan ly hau-chu-ngha-vat-chat, hau-chu-ngha-ly-tnh theo hng ai ong va lien hp van hoa [6] . Cung theo chieu hng ay ha hen o, Hans Kung, v chu xng cuoc hoi thao noi tren, a phat bieu mot loat bai chu trng Than hoc Boc phat (Theologie im Aufbruch) nham phan tnh Hau Hien ai [7] . Nh Jaspers va R. Guardini a bat mach cn khung hoang thi ai chung ta bat au t The Chien th nhat, Hans Kung cho rang cn khung hoang nay a keo theo cn khung hoang cua ton giao. Phai giai quyet cn khung hoang nay mi a tinh than thi ai chung ta ti mot cai nhn bao quat mi. Sau khi Thi-Mi minh chng khong phai la ton giao nhng la huy diet ton giao a tr thanh mot ao anh v ai, nen viec bat au cai to y thc ton giao co mot c may hiem co e lai em ly tnh khac biet ma trong qua kh b ruong bo tiep noi vao chng trnh giai quyet van e tren the gii cho hp ly. Tuy nhien nen than hoc phai tranh dung khau hieu mi la huy diet Hien ai e tra thu Thi-Mi a thi trang hoa khau hieu huy diet Thng e, v neu lam nh the chung ta se rat de dang anh mat cong trnh ma thi Anh Sang a kho cong gay dng.

Hn the na, thi ai-Mi phai c thang tien (Aufheben) theo ngha ba bc tien hanh cua Hegel:

Bao ton kha nang phe bnh cua thi Anh Sang e oi pho vi tha hoa xa hoi va me hoac ly tr.

Loai bo chu ngha gian lc (Reduktionismus) cua thi Hien ai oi vi nhng hien thc ton giao va tu c sau tham. Nh the la giai phong khoi s me hoac cua ly tnh, khoa hoc va tien bo cung nh nhng lc lng t pha hoai nhan ban trong qua trnh lch s nh nhng chu ngha quoc gia qua khch, thc dan, e quoc.

Thang hoa (trans-endiren), tc vt qua thi Hien ai, hng thng ti mot mo thc Hau-Hien-ai ma trong o nhng chieu kch b ap bc, b bop meo, ke ca chieu kch ton giao na, eu c nham at ti mot hau qua giai phong va sung man [8] .

e at ti hau qua tren, ong thi ton giao, cu the la Kito giao, co the va kien tao va phe bnh trong khi hng ve thi Hau-Hien-ai, th ngay trong ton giao cung can phai thay oi mo thc (Paradigmenwechsel). ieu o co ngha la ton giao bat buoc phai co chieu kch mi ve lch s, ai ong tnh va chnh tr. Theo nhieu nha phe bnh, th Kito giao van lam cho ngi ta lien tng ti tha hoa cua ly tnh, trong hoan canh b boc lot van con b nghi hoac la thuoc phien, van con b cho la mot c cau cam cach cam giac con ngi. Noi tom lai: Kito giao hnh nh con la d lc (Relikt) oi khang s giai toa cua thi Anh Sang, v Kito giao ch hng ng t do ma khong thoi thuc phat ong phong trao giai phong. S trai vi truyen thong, Kito hu thng ch lng khng bc theo lch s xa hoi va t tng cua thi mi ma thoi. Bi o, can phai got bo thai o co thu nay. Nh the, s khai phong, thay oi t trong trung tam he thong suy t cua Kito giao, cung la khi iem xay dng nen than hoc mi. Hans Kung phac hoa mot nen than hoc co tnh cach phe bnh va cong ong tnh ca trong noi dung lan ngoai hnh thc theo nhng ac iem sau ay: thay v bao ve quyen bnh va nhng ieu b an mot cach khoa hoc, can ng tren quan iem bat-ong-hoa-luan (Nonkonformismus) va hp chan ly e ly hoi niem tin va qua viec t phe bnh hay phe phan xa hoi cung nh giao hoi bay to viec chu trach nhiem oi vi niem tin nay (e tri-hanh hp nhat), nh o hng ti bnh dien ai ong thay v thu hep trong pham vi tn ngng quoc gia (o cung la cong giao tnh cua Phuc am).

2. Tm Lai Nhng Chieu Kch Quan Trong Va Viec Ly Hoi Cua c Tin

e gop phan nao viec xay dng mot nen than hoc trong tng lai can phai no lc thong hieu lch s cua van hoa cung nh Kito giao. o la cong lao ang ghi nhan cua E. Biser khi ong thau gop tai lieu phong phu e minh nh a v cua c tin Kito giao [9] . Theo ong s phat trien nay khong phai ch la con ng dan ti chung cuoc Thi Mi cua t tng Au Chau, nhng ong thi cung bao hieu mot khuc quanh mi trong tien trnh tuc hoa. E. Biser cho rang Thi-Mi khong nhat thiet phai la s bien mat cua ton giao, cung nh ch mu quang theo tieng keu mi cua nen kinh te tan tien, hay t quan tam ti s vong than cua ly tr. Thc ra ton giao van con ton tai, va hn the na con tham vao chieu sau cua con ngi hien hu. Chnh v the con phai phat hien hay phai minh nh niem tin cua Kito giao oi vi con ngi. e gop phan thc hien cong viec nay, than hoc oi buoc phai t ieu chnh hau tai chiem nhng lanh vc a mat hay a b dong lch s ay sang mot ben. S ieu chnh nay gom ba loai:

1. Thau hoi hng o xa hoi tnh cua Kito giao va phan oi viec ong hoa Kito giao quan tam xa hoi vi nhng mo hnh hp thc hoa cua xa hoi tan thi (nup di danh ngha civil religion).

2. Thau hoi hng o my-tng tnh (Bildha-schone), chong lai nhng truyen thong ien t lam cuoc song con ngi bien dan thanh vo tri giac, chong lai mot nen van hoa qua at nang tri thc bam vao nhng con so va trac lng tnh.

3. Canh tan than hoc khai tam (mystagogische) e lt thang loi giai thch niem tin ch chu trong ti luan ly hoa ma quen mat tnh huyen nhiem va thc tien cua niem tin.

3. Quan Niem Mot Nen Than Hoc Hau Duy Ly.

Tng t nh E. Biser, J. B. Metz a day cong khao sat benh tnh cua thi ai cung nh minh thuyet ve than hoc [10] . Ong cho rang qua nhng cn khung hoang bao hieu chung ket cua Thi-Mi va t o chung ta nhan ra can phai co mot mo thc (paradigma) than hoc mi. Thc vay, trc het phai ke ti s kien la vu tru quan thuoc hnh nhi thng hay ton giao sieu hnh cung nh tat ca nhng he thong duy ly a sup o trong qua trnh hnh thanh phong trao Anh Sang. S suy sup nay cao chung mot oan ng ma than hoc to ra vo tri (unschuld) oi vi tri thc, lch s va chnh tr, v trc nhng li chat van cua nhng ngi phe bnh y thc he, than hoc khong the rut ve phao ai bat kha cong kch la sieu hnh hoc c na. Cuoc gay chien th hai dan ti chung cuoc Thi-Mi la ket thuc mot giai oan lch s lay Au Chau lam trung tam (eurocentrische) va hnh thanh mot the gii vi bo mat van hoa a dang va xa hoi ay oi lap [11] .

Chnh v the, xa hoi ly tan, suy sup tren toan the gii a tr thanh moi quan tam cua giao hoi va cua than hoc. Noi cach khac, trong hoan canh mi nay can phai co mot niem tin thanh hnh trong moi mach song xa hoi va lch s; o la ban v hoa (Inculturation) theo tieu chuan "u tuyen tha nhan" va "u tuyen ban nhan", chong lai nhng c cau phan lai tinh than Tin Mng. Theo J. B. Metz ch co nen than hoc hau-duy-ly mi giai quyet c nhng thach o thi ai nay [12] . Nen than hoc nay can san sang chap nhan nhng cn khung hoang va dung phng the phi-truyen-thong e cu vt truyen thong niem tin Kito giao. Metz mieu thuat qua trnh than hoc nay nh la mot s chuyen tiep t lap trng sieu nghiem va duy ly ti s chu giai (Hermeneutik) chnh tr tnh cua lch s. Lch s nay hnh thanh nh truyen at va thc tien. J. B. Metz a dien at nen tang nang chng trnh tren nh sau: "Quan niem ve Thien Chua ma than hoc Kito giao oi buoc, la mot quan niem thc tien t tai: quan niem nay luon a thng, bien oi nhng vu li tien che ch thoi thuc tam t t ve ra hnh anh Thien Chua. Bi o nhng oan Thanh Kinh lch s noi ve viec hoi cai, s giai phong, ot khi (Aufbruch), phan khang va noi au kho khong the hieu theo quan niem thuan ly ve Thien Chua ma sau nay theu det them vao. Trai lai, quan niem Thien Chua ma than hoc Kito giao truyen lai phai c coi la ch toc ky (stenogramm) ma moi quan niem than hoc phai quy hng, phat hien va giai thch" [13] . Than hoc hau-duy-ly hnh thanh cau hoi ve Thien Chua sau bien co xay ra trai tap trung Auschwitz la mot than ly hoc chnh tr (politische Theodizee). Than hoc nay at niem hy vong trong cong ly pho quat. Kito giao tin rang trc mat Thien Chua s au kho ma con ngi a trai qua khong bien tan vao vc tham tien hoa vo danh, nhng la nhng bao chng khang nh chu-the-kha-ton (subjektsein-konnen) bat diet cua con ngi trong cuoc tranh au khoc liet khong ngng. Ni nao cuoc song xa hoi con ngi hoan toan b a tien hoa vo danh (subjeklos) huyen hoac loi keo, ni o khong nhng khong the tng ti Thien Chua, ma ca viec quan tam ti Cong ly cung theo o ma bien mat, keo theo nhng ke hy sinh va nhng ngi chien bai trong lch s.

III. THI AI CHP NHOANG: Than HocVa Y

 Thc Thi Gian Cua Hau-Hien-ai

Tien a thi Hien ai la mot cuoc tien a lau dai. Neu chung ta tien chan ai tc la chung ta cha ri ngi o, v chung ta con ang i vi ho. Nhng quan iem cua cac nha than hoc c phat hoa tren eu chng minh rang ho mi cat bc i vao thi Hau-Hien-ai. Mac du nhieu nha phe bnh cho rang trang thai manh nha nay con lau mi at ti c cao trao, nhng co le chnh nhng li phe bnh ha khac nh the a cong nhan qua trnh ang tien ve Hau-Hien-ai, ong thi cung khong quen thi Hien ai con ang ton tai. Thc vay, thc s song trong giao thi la nhan thc moi lien quan gia hai thi ai nay (Hien-ai va Hau-Hien-ai). Thi gian van lng troi. Hay noi ung hn: van hoa nuoi dng y thc ve thi gian va nhng hnh thc xa hoi thay oi nng theo thi gian tnh va hnh thanh hien tai, qua kh va tng lai, van tiep dien. Khi van-e-hoa tng quan nay, than hoc co the gop phan e t soi chieu mnh y thc ve hanh trnh tuc hoa hien tai cung nh ve ton giao. Bi the, tng giao hoa gia ly tr va niem tin trong tng lai la va kham pha ra dau ch tinh than thi ai, va hoi nhap vao dau ch thi gian cua i song xa hoi. Cuoi cung, mo hnh than hoc Hau-Hien-ai phai phan tnh pham tru thi gian, v du la hien ai hay hau hien ai chung eu an tang y ngha thi gian. Than hoc hieu thi gian nh thi c n thanh (Kairos), ngha la lch s do Thien Chua khi dng, do Ngai hng dan ti vien man bang cach cho con ngi gop phan a no ti thanh toan, khac han vi quan niem ve thi gian theo lng so, du trc ch trng khai nh thuyet tien hoa hay tuan hoan phat trien, hoac cam thay thi gian b ca nhan hoa trong cuoc song lch s nh bien chng phap [14] . Thi gian theo quan niem than hoc la nhng bien co cua tai-hu (Dasein) mang tnh chat oc nhat vo nh, t do va chung nh (endgultig) trc mat Thien Chua. Bat mach thi gian theo quan niem sieu nhien nay, se thay no xuyen qua nhng hoan canh xa hoi ac thu khac nhau, hien hien trong mo thc thi gian (zeit modi) nh qua kh, hien tai va tng lai [15] dan ti mot than hoc coi trong viec phan tch xa hoi. Than hoc can thc thi ca viec bat mach thi gian lan cong cuoc phan tch xa hoi e nhan ra nhng chieu hng thay oi tien bao thi Hau-Hien-ai.

1. Tng Lai Bat nh

ac tnh noi ro xa hoi hien ai la tang gia (nh san xuat, can ba, che bien, li tc...). Ngi ta mong muon khong phai ch la tien trien nhng la gia toc hoa. Thi ai chung ta song thng lay pha ky luc lam tieu chuan e co gang. Tuy nhien, cang tch cc nham ti vt mc th ang khac tieu cc cung cang xa lay nhanh hn. Trong khi o phan ong ch nhan ra mc tieu cc v ho oi hoi hng tch cc qua nhieu. Ro rang nhat la cn khung hoang moi sinh noi len hau qua kinh khung cua viec boc lot va pha hoai hoan canh thien nhien [16] . Theo gia toc khong thang, qua kh bien nhanh e nhng lai cho hien tai quyet nh va hanh ong. Nh vay c hoi dien dch, nh cai a biet e suy ra cai cha biet, ngay cang giam thieu. Mot khi c hoi hoc hoi e cai thien cang t i th ngc lai noi lo s khi cham tran vi tng lai cang e nang tren chnh trng hien thi: lam sao lay hien tai qua vun vut phong chieu vao tng lai c? Noi cach khac, lng so khoa hoc va ky thuat thanh at bien oi xa hoi cang nhanh bao nhieu th s tien oan ve mc song cang kho khan bay nhieu. S phat trien nay anh hng trc tiep va ro rang ti ca nhan trong giai oan chon nghe hay hng nghiep: thi nay tot nghiep cac trng ao tao luon co cam tng la cha at ti mc oi buoc e de kiem cong viec. Them vao o, chng trnh oi hoi hoc tap e ng dung trong tng lai, nhng nhieu khi va hoc xong, tot nghiep vien a cam thay cai hoc cua mnh b ao thai roi. Cac chc nghiep khong phai la thieu hoc nhng thieu tu nghiep thng xuyen nen ho phai chap nhan viec lam trong pham vi xa la vi trnh o ho c huan luyen. Trong tien trnh gia tang kien thc noi chung, kien thc ve ky thuat va kinh te troi vt hn ca, chung cung la nhng pham vi bien oi nen van minh nhieu nhat, dau vay s gia tang kien thc tren nguyen tac khong the lng trc c, tat nhien chung cung ch cang ay manh a tien bat nh ay thoi. Khoa hoc hoa nen van minh cua chung ta, neu khong tang gia bao am phng hng th nhn vao tng lai ch cang giam thieu s bao am o ma thoi [17] .

Noi cach khac, s tien trien ve khoa hoc, ky thuat va san xuat anh hng ti cng o oi mi va toc o ieu hanh trong moi lanh vc trong cuoc song xa hoi. Con ngi hien ai thay v hoc biet va m mang kien thc e cam thay c bao am hn, ngc lai cang cam thay the gii xa la va bat kha thau triet. Ngay nay nhng ieu a quen thuoc bien mat qua nhanh, trong khi the gii tng lai an hien vi nhng bo mat xa la. Song trong the gii khac la nay, con ngi cam thay ang xa la the gii [18] . Con ngi hien ai biet nhieu hn, nhng khong khon hn. Nhn theo kha canh nay, mot cuoc thay ngoi oi v ang dien ra: thay v hoai nghi ton giao lam con ngi song xa la vi the gii, nh khoa hoc thng ngh, bay gi chnh khoa hoc a b phe bnh la tha hoa con ngi. Trong luc nay, Kito giao c dp may nhac nh nhng ieu con lai, nhng ieu luon tai dien, nhng ieu ma con ngi khong the at ti c. Niem tin cong bo nhng ieu nay thieu qua nhng hnh anh ve sang tao va the mat, ve li ha va s thc thi li ha, ve toi loi va s tha th. Nh the niem tin chong lai khuynh hng o-vat-hoa (Verdinglichung) va phi-lch-s-hoa thc the. Nhng oan Thanh kinh b cho la mang tnh cach huyen thoai nh sang the, con ngi sa nga va b uoi khoi a ang lai ang lot ro bo mat hien thc cua con ngi. Thanh kinh ke lai con ngi nhan lanh i song ch khong tao ra no. Thanh kinh cung noi ro con ngi muon tao cho mnh y ngha cuoc song, th y ngha o cung se mau qua nh con ngi vay. Thanh kinh cung khuyen cao con ngi trc ao anh la muon loai bo toi ac ra khoi the gii va phong nga ao vong la muon vien man hoa nhan ban trong lch s noi tai. Trong mot thi ai nhan thc ve con ngi tr thanh hi ht, v ta ch nhn thay o vat va con ngi... hien ai loang thoang bien vao qua kh nh hanh khach tren xe la ngoi quay l ng ve pha trc: tc ch nhan ra chan tng khi a qua, th nhng truyen thong tren giap mat vi hien tai qua nhng bong hnh s khi ma hien tai cang muon choi bo bao nhieu th cang kho ly thoat bay nhieu. Niem tin Kito giao nhac nh con ngi biet rang nhng g con ngi khong the thoat ly c, th no cung ong tien vi con ngi.

2. Nhu Cau Qua Kh

Trong thi than toc, con ngi thi ai bc vao mot the gii bat phan minh gia qua kh, hien tai hay tng lai. Bi o nhng nh hng quen thuoc va kha the tien oan bien dan trong hau het moi lanh vc cuoc song. Nhng qua kinh nghiem tren, con ngi mi phat giac nhu cau tm lai mot thc tai quen thuoc, v neu khong co no, con ngi khong the ng au c vi nhng thay oi don dap thng xuyen. Hoat canh thoa man nhu cau nay gay cho chung ta mot an tng sau sac: di truyen van hoa c bao ton ky lng trong bao tang vien, trong van kho, e roi thnh thoang trong nhng dp quoc le lai c trng bay long trong. c trong nhng thanh pho nao khong co nhng kien truc lch s e sa sang tu bo th ho lai tm cach xay dng lai nhng dau tch lch s a b xoa mat. Ca trong gii t nhan cung co khuynh hng hoai co tng t: ngi ta trang hoang lai nhng o co xa xa, treo lai nhng di anh cua ong ba to tien. Thi ai cang tan tien bao nhieu cang kho tranh c s co hoa. Tuy nhien co hoa cung co cai hay cua no, v trong y ngha lch s hau nh khong co g thay oi ngoai nhng g ang tan thi se tr thanh co xa. Van toc lam cho nhng g a cu thanh cu hn, dau vay toc o co hoa se giam bt nhieu khi chung tach khoi bc tien don dap cua thi ai. Ch khi chung tr thanh co ien, chung se c bao ton trong ngoi v vo-thi-gian-tnh. Chung cuoc cua thi hien ai la kha the co hoa dt khoat. S mau thuan cua thi hien ai la chnh nhng cai mi de tr thanh nham chan [19] .

Nhng hnh thc nguyen uy cam nhan vu tru toan dien trong o phai ke ti cac truyen thong ton giao khong the b coi la phi tan thi hay b ao thai. Chung tr thanh nhng on tru can thiet chong lai hnh thai the gii c giai thch theo cach mo xe phan tch cua khoa hoc ky thuat. Niem tin Kito giao luon t canh tnh e y thc rang con ngi khong the ton tai, bao lau nhng thao thc ve nguon goc va y ngha toan the cha c giai ap thoa ang, du trong luc o cac khoa hoc cong hien cho ho hay cho the gii biet bao manh vun chan ly. Ngi Kito can c vao nhng giai ap trong Phuc Am ve nhng van nan thac mac cuoc i t au ti va se i ve au, co the giup con ngi ng au vi cuoc song trong mot the gii tr thanh qua phc tap, qua rac roi va m mt, ong thi hng dan con ngi tm theo dau vet cua Sieu Viet ma trong cuoc song noi the thng qua thieu hut. Trong y ngha nay, niem tin Kito giao cong hien nhng g con ngi thi ai thieu sot, ca nhng khi ho tng rang ho co tat ca.

3. Lam Phat Hien Tai

Mc thc duy ly hoa ky thuat cua thi Hien ai la giam thieu thi gian trong moi hoat ong nh san xuat, trao hang hay ton kho. Trong moi lanh vc cuoc song xa hoi, khoang cach gia san xuat va tieu thu c thu ngan e at ti mc hieu qua tc khac (Instant Effeckt); quang cao hang khong the thieu c li nhan nhu: phuc vu nhanh chong. Ngi hanh nghe trong gi ngh tra tm mot quan an nhanh e rut ngan khoanh khac gia goi-va-trao o an, cung nh viec an uong. Neu ban chieu i lam ve phai nau nng, ho a co nhng mon-an-lam-san, ch can o vao, quay len la xong ba an. Hieu qua tc khac nay lam cho ngi tieu thu de mua sam nhieu hn (nay mua, mai tra), nhng chnh v vay kinh te tn dung cang tien nhanh, th khach hang cang de tr thanh nhng con n chung than. Phng tien thuc ay van hoa chp nhoang nay la ien t truyen thong. ien t truyen at chp nhoang ti o gia bien co va bao cao, gia phat-va-thu, du cho nao tren the gii, hau nh tr thanh ong thi tnh. Trong nhng ai hoi the thao hay hoi ngh thng nh chnh tr ngi xem TV co the tham d trc tiep c. Toc o thu ngan qua trnh, giam thieu thi gian; muc ch la e con ngi co nhieu thi gi hn, co dp hoc hoi nhieu hn bat c bo mon nao, ma khong b thi-khong (gian) ngan can.

Nhng muc ch chiem hu thi gian nay lai a ti mot hau qua nghch ly: thi gian tiet kiem c lai khong c t do dung, v con ngi b thuc bach dung thi gian tiet kiem o e tiep tuc tiet kiem thi gian them na. Ket qua nen van minh hien nay la: con ngi tan tien nhan c tat ca trong chp nhoang, nhng lai khong co thi gi, hay khong biet thi gi tieu hao ve au! Ho san xuat that nhieu, nhng khong bao gi u. Tat ca tr thanh hien tai, ho khong con ch i g na. Nhng tnh trang nay cung la ong lc b mat thuc ay con ngi cang chp nhoang hoa cuoc song. Con ngi muon vt thi gian t nhien, chon vui qua kh, nhng hanh ong nh the lai lam cho con ngi ban khoan trc y ngha hanh ong cua mnh. Cp giat thi gian a tr thanh mot b quyet e giai quyet y ngha cuoc i. Dau vay, o ch la mot cong viec vo vong, v y ngha ma con ngi du co gang ti au i na, t gan ghep cho cuoc song mnh, se qua i nhanh nh con ngi, nh nhng thi gian ho nhoc cong tiet kiem c. Bi o khong la g khi ngay nay ngi ta nghe nhng giong ieu benh tat lan tran khap ni: tan the roi! Niem tin Kito giao noi ti ngay canh chung, thi vien man co mot y ngha khac han: khong phai ket thuc tai-hu (Zu-ende-Sein des aseins), nhng ton-hu di hnh dang khong the gia nua, khong ao thai c na.

 

Vu Kim Chnh, S.J. chuyen dch



[1] E. W. Bockenforde, "Kirche und modernes Bewusstsein", trong: P. Koslowski u.a. (Hg.), Moderne oder Postmoderne? Zur Signatur des gegenwartigen Zeitalters, Weinheim 1986, 118.

[2] Xem them H.-J. Hohn, Krise der Moderne-Krise der Vernunft. Motive und Perspektiven der aktuellen Zivilisationskritik, ZKTh 109 (1987) 20-47; Idem. Ende oder Wende der Moderne?, Orientierung 52 (1988) 114-117.

[3] Xem them W. Welsch, Unsere postmoderne Moderne, Weinheim 1987; Idem, Wege aus der Moderne. Schlusseltexte der Postmoderne-Diskussion, Weinheim 1988.

[4] . Cuoc ban luan ve chung tat cua thi Hien-ai at cho than hoc nhng thach thc g: xin xem them A. Grozinger, Der Streit um die Moderne und der ort der Praktischen Theologie, ThOr 22(1981) 5-20; W. Nethofel, Theologische Hermeneutik in der Postmoderne, NZSThR 29(1987) 210-227.

[5] Chong khuynh hng ay, xem K. Fussel, Kritik der postmodernen Verblendung. Ein politisch-theologischer Essay, tai E.Schillebeeckx, Mystik und Politik. Theologie in ringen um Geschichte und Geschellschaft (tap van ky niem Merz), Mainz 1988, 118-130.

[6] H.Kung, Theologie im Aufbruch. Eine okumenische Grundlegung, Munchen/Zurich 1987, ac biet cac trg. 12-27, 127-249.

[7] H.Kung, Theologie im Aufbruch. Eine okumenische Grundlegung, Munchen/Zurich 1987, ac biet cac trg. 12-27, 127-249.

[8] Trg. 24-25.

[9] E.Biser, Die glaubensgeschichliche Wende. Eine theologische Positionsbestimmung, Graz/Wien/Koln 1986; Glaubenswende. Eine Hoffnungsperspektive, Freiburg/Basel/ Wien 1987.

[10] J.B.Metz, Jenseits burgerlicher Religion. Reden uber die Zukunft des Christentums, Munchen/Mainz 1980; Unterbrechungen. Theologisch-politische Perspektiven und Profile, Gutersloh 1981; Theologie angesichts der spaten Moderne, Merkur 37(1983) 902-910; Wohin ist Gott, wohin denn der Mensch? Zur Zukunftsfahigkeit des abendlandisch-europaischen Christentums, trong F.X.Kaufmann/J.B.Metz, Zukunftsfahigkeit. Suchbewegungen im Christentum, Freiburg/Basel/Wien 1987, 124-147; Theologie gegen Mythologie. Kleine Apologie des biblischen Monotheismus, HK 42(1988) 187-193; Wider die zweite Unmundigkeit. Zum Verhaltnis von Aufklarung und Christentum, trong J.Rusen u.a., Die Zukunft der Aufklarung, Frankfurt 1988, 81-87.

[11] . Cung mot tac gia, Im Aufbruch zu einer kulturell polyzentrischen Weltkirche, tai F.X.Kaufmann/J.B.Metz, Zukunftsfahigkeit, 93-123; Theologie im Kontext von Kulturen und gesellschaftlichen Verhaltnissen, trong Dein Reich komme (89. Deutscher Katholikentage in Aachen). Dokumentation Tap I, Paderborn 1987, 175-188.

[12] Cung mot tac gia, Unterwegs zu einer nachidealistischen Theologie, trong J.B.Bauer, Entwurfe der Theologie, Graz/Wien/Koln 1985, 203-233.

[13] Idem, Theologie angesichts der spaten Moderne,905.

[14] So sanh K.Rahner, Theologische Bemerkungen zum Zeitbegriff, Zur Theologie der Zukunft, Munchen 1971, 53-71.

[15] Ve mot Hien-Tng-Luan cua kinh nghiem thi gian hien ai, xin xem R.Zoll, Zerstorung und Wiederaneinigung von Zeit, Frankfurt 1988

[16] ay u chi tiet ve iem nay: U.Beck, Risikogesellschaft. Auf dem Weg in eine andere Moderne, Frankfurt 1986;

[17] H.Lubbe, Religion nach der Aufklarung, Graz/Wien/Koln 1986, 266; Zeit-Verhalnisse. Zur Kulturphilosophie des Fortschritts, Graz/Wien/Koln 1983.

[18] H. Lubbe, Der verkurzte Aufenthalt in der Gegenwart. Wandlungen des Ge-schichtsverstandnisses, trong P.Kemper, Postmoderne oder der Kampf um die Zukunft, Frankfurt 1988, 145-164.

[19] H. Lubbe, Der verkurzte Aufenthalt in der Gegenwart. Wandlungen des Ge-schichtsverstandnisses, trong P.Kemper, Postmoderne oder der Kampf um die Zukunft, Frankfurt 1988, 145-164.